تاریخ تعاملات دیپلماتیک، فرهنگی و اجتماعی ایران و ایالات متحده آمریکا

ByDavid Parsian

مقدمه: بازخوانی یک میراث تاریخی در دویست و پنجاهمین سالگرد استقلال آمریکا

به مناسبت چهارم جولای، مصادف با دویست و پنجاهمین سالگرد تاسیس جمهوری ایالات متحده آمریکا (۱۷۷۶-۲۰۲۶)، بازخوانی تاریخچه روابط دیپلماتیک، فرهنگی و اجتماعی این کشور با ایران، اهمیتی مضاعف و راهبردی می‌یابد1. روابط ایران و ایالات متحده، که امروز در پیچیده‌ترین، پرتنش‌ترین و بحرانی‌ترین دوران خود به سر می‌برد، ریشه در تعاملاتی دارد که از اواسط قرن نوزدهم میلادی و در دوران سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار پایه‌گذاری شد2. این تعاملات اولیه در بستری از جبرهای ژئوپلیتیک، تفاوت‌های عمیق فرهنگی، آرمان‌گرایی‌های مذهبی و تلاش برای شناخت «دیگری» شکل گرفت. نوشته پیش‌رو با رویکردی تحلیلی، تاریخی و آکادمیک، به واکاوی عمیق این روابط از منظر سیاسی، فرهنگی و اجتماعی پرداخته و کوشش مردان و زنانی را که در دو سوی این تعامل تاریخی ایفای نقش کرده‌اند، با تکیه بر اسناد مستند و منافع متقابل هر دو کشور مورد بررسی قرار می‌دهد.

جهان در قرن نوزدهم میلادی، عرصه تاخت و تاز بی‌امان امپراتوری‌های استعماری بود. ایرانِ عصر قاجار، به عنوان کشوری پهناور اما از نظر نظامی و اقتصادی تضعیف‌شده، حائلی میان متصرفات امپراتوری بریتانیا در شبه‌قاره هند و قلمرو در حال گسترش امپراتوری روسیه در قفقاز و آسیای مرکزی محسوب می‌شد و در کانون رقابت‌های ژئوپلیتیکی معروف به «بازی بزرگ» (The Great Game) قرار داشت5. در چنین شرایطی، دولتمردان مصلح ایرانی در جستجوی راهی برای برون‌رفت از این بن‌بست استراتژیک، به سوی قدرتی نوظهور در آن سوی اقیانوس اطلس چشم دوختند. ایالات متحده در آن زمان فاقد سابقه استعماری در خاورمیانه بود و به عنوان یک «نیروی سوم» پتانسیل بالایی برای ایجاد توازن قوا و رهایی ایران از چنگال دو قدرت سنتی داشت7. همزمان، ایالات متحده نیز که پس از استقلال و متعاقباً پس از جنگ داخلی در مسیر توسعه شتابان صنعتی و تجاری گام برمی‌داشت، خاورمیانه را به عنوان بازار بکر و جدیدی برای محصولات خود و عرصه‌ای برای فعالیت‌های تبشیری، بشردوستانه و فرهنگی ارزیابی می‌کرد8.

گسست شناختی و تکوین راهبرد «نیروی سوم»

برای درک عمق تحولاتی که به برقراری روابط میان دو کشور انجامید، ابتدا باید به میزان انزوای شناختی و جغرافیایی حاکمان قاجار از جهان پیرامون توجه کرد. پیش از دوران ناصرالدین‌شاه و در عصر فتحعلی‌شاه قاجار، آگاهی نخبگان سیاسی ایران از قاره آمریکا به حدی ناچیز بود که ایالات متحده را با نام ترکی-عثمانی آن، یعنی «ینگه‌دنیا» (دنیای جدید) می‌شناختند و تصورات افسانه‌وار و گاه مضحکی درباره آن داشتند12. در یک روایت تاریخی مشهور، فتحعلی‌شاه قاجار در دیداری با سر هارفورد جونز بریجز (Sir Harford Jones Brydges)، سفیر مختار بریتانیا، با حیرت از او می‌پرسد که آیا حقیقت دارد که ینگه‌دنیا در «زیر زمین» واقع شده است و آیا اگر او دستور دهد چاهی به عمق دویست ذرع در قصر حفر کنند، به ینگه‌دنیا خواهند رسید؟14. هنگامی که سفیر بریتانیا توضیح می‌دهد که آمریکا قاره‌ای در آن سوی اقیانوس است و با کشتی به آنجا سفر می‌کنند، شاه برآشفته می‌شود و ادعا می‌کند که سفیر عثمانی برای او قسم خورده است که آمریکا در زیر زمین قرار دارد14. این حکایت، نشان‌دهنده انقطاع کامل شناختی حاکمان ایران از تحولات جهانی پیش از آغاز اصلاحات دیپلماتیک است.

این انزوای شناختی با روی کار آمدن میرزا تقی‌خان فراهانی، ملقب به امیرکبیر، به پایان رسید. امیرکبیر به عنوان بنیان‌گذار فکری ارتباط با ایالات متحده آمریکا در تاریخ دیپلماسی ایران، با درک عمیق از خطرات نفوذ روزافزون روس و انگلیس، سیاست موازنه منفی و استفاده از نیروی سوم را در دستور کار دیپلماسی خارجی خود قرار داد8.

امیرکبیر پیش‌بینی می‌کرد که این جمهوری جوان، با توجه به نیروی دریایی رو به رشد و اقتصاد پویای خود، به زودی به یکی از قدرت‌های بلامنازع جهان تبدیل خواهد شد7. در همین راستا، او در سال ۱۸۵۰ میلادی (۱۲۶۶ هجری قمری) به حاجی میرزا احمدخان، مصلحت‌گذار و کاردار ایران در استانبول، دستور داد تا با جورج مارش (George Marsh)، وزیر مختار ایالات متحده در دربار عثمانی، وارد مذاکرات رسمی شود4.

این مذاکرات دیپلماتیک که با استقبال جورج مارش (George Marsh) و تایید زکری تیلور (Zachary Taylor) و سپس (میلارد فیلمور – Millard Fillmore)، رئیس‌جمهور وقت آمریکا همراه بود، یک سال و سه ماه به طول انجامید و در نهایت در نهم اکتبر ۱۸۵۱ میلادی (۱۴ ذی‌الحجه ۱۲۶۷ قمری) به امضای نخستین «عهدنامه مودت و کشتیرانی» میان دو کشور انجامید4. این عهدنامه هشت ماده‌ای، متضمن آزادی بازرگانی و کشتیرانی برای اتباع دو کشور، رعایت اصل بی‌طرفی در جنگ‌های خارجی، اعطای حق دولت کامله‌الوداد (Most Favored Nation) و تعیین کنسول بود6. همچنین در ماده هشتم این قرارداد، ایالات متحده وعده داده بود که جزایر و بنادر متعلق به ایران را در برابر تسلط و تعرض نیروی دریایی بریتانیا و امام مسقط حفاظت نماید11. با این حال، اجرای این قرارداد دستخوش طوفان‌های سیاسی داخلی ایران شد. عزل و متعاقباً قتل ناجوانمردانه امیرکبیر، و روی کار آمدن میرزا آقاخان نوری به عنوان صدراعظم که از سرسپردگان شناخته‌شده بریتانیا بود، در کنار کارشکنی‌ها و مخالفت‌های صریح دولت انگلستان، مانع از تصویب نهایی و اجرای این قرارداد راهبردی در آن مقطع زمانی گردید17.

عهدنامه ۱۸۵۶: تثبیت روابط و استقرار نمایندگی‌های دیپلماتیک

ناکامی در اجرای معاهده ۱۸۵۱ پایان کار نبود. چند سال بعد، هنگامی که روابط ایران و بریتانیا بر سر مسئله حاکمیت هرات به شدت تیره شد و نیروی دریایی انگلیس با اعلان جنگ به ایران، بنادر جنوبی از جمله بوشهر، خارک و خرمشهر را به اشغال خود درآورد، ناصرالدین‌شاه بار دیگر به اهمیت راهبرد نیروی سوم امیرکبیر پی برد7. در این راستا، میرزا ابوطالب فرخ‌خان غفاری ملقب به امین‌الملک (و بعدها امین‌الدوله)، که به عنوان سفیر فوق‌العاده و تام‌الاختیار ایران برای مذاکرات صلح با بریتانیا (که به معاهده پاریس ۱۸۵۷ ختم شد) عازم اروپا بود، مأموریت یافت تا مسیر مذاکره با آمریکایی‌ها را احیا کند19.

فرخ‌خان امین‌الملک در مسیر خود به پاریس، در استانبول توقف کرد و با کارول اسپنس (Carroll Spence)، وزیر مختار ایالات متحده در عثمانی که از سوی فرانکلین پیرس (Franklin Pierce)، رئیس‌جمهور آمریکا نمایندگی داشت، وارد مذاکرات فشرده‌ای شد22. نتیجه این دیپلماسی فعال، امضای «عهدنامه دوستی و بازرگانی» در ۱۳ دسامبر ۱۸۵۶ میلادی (۱۵ ربیع‌الثانی ۱۲۷۳ قمری) بود6. این عهدنامه که از حیث طرز تنظیم مشابه معاهدات ایران با فرانسه و بلژیک بود، شامل یک مقدمه و هشت ماده می‌شد22.

بر اساس ماده هفتم این عهدنامه، روابط دیپلماتیک میان دو کشور رسماً برقرار گردید و طرفین متعهد شدند که هیئت‌های نمایندگی سیاسی در پایتخت‌های یکدیگر داشته باشند8. به موجب این قرارداد، دولت ایران حق یافت علاوه بر تأسیس سفارت در واشنگتن (Washington)، در شهرهای تجاری واشنگتن، نیویورک (New York) و نیواورلئان (New Orleans) کنسولگری دایر کند و دولت آمریکا نیز مجاز گردید که علاوه بر سفارت در تهران، در شهرهای تهران، تبریز و بوشهر کنسولگری‌های خود را مستقر سازد24. این معاهده همچنین حقوق قضاوت کنسولی (کاپیتولاسیون) را به عنوان هنجار دیپلماتیک آن زمان برای اتباع آمریکایی در ایران به رسمیت شناخت8. امضای این عهدنامه، نقطه عطفی در تاریخ حقوقی دو کشور بود که شالوده نهادی روابط را برای دهه‌های متمادی پی‌ریزی کرد.

ویژگی‌های معاهده

عهدنامه مودت و کشتیرانی (۱۸۵۱)

عهدنامه دوستی و بازرگانی (۱۸۵۶)

مبتکر و حامی ایرانی

میرزاتقی‌خان امیرکبیر

ناصرالدین‌شاه قاجار

مذاکره‌کنندگان

میرزا احمدخان و جورج مارش (George Marsh)

فرخ‌خان امین‌الملک و کارول اسپنس (Carroll Spence)

مکان مذاکره

استانبول (امپراتوری عثمانی)

استانبول (امپراتوری عثمانی)

مفاد کلیدی

آزادی تجارت، حق دولت کامله‌الوداد، حفاظت از بنادر ایران در برابر انگلیس

برقراری روابط رسمی، حق تأسیس سفارت و کنسولگری، حقوق قضاوت کنسولی

سرانجام تاریخی

لغو به دلیل عزل امیرکبیر و مخالفت بریتانیا

تصویب نهایی و اجرایی شدن به عنوان پایه روابط دو کشور

ساموئل بنجامین و تصادم مصونیت دیپلماتیک با رسوم اندرونی

با وجود امضای معاهده ۱۸۵۶، استقرار نمایندگان سیاسی در پایتخت‌های دو کشور با تاخیری نزدیک به سه دهه همراه بود. این تاخیر ریشه در سیاست انزواطلبی آمریکا (دکترین مونرو – Monroe Doctrine) و همچنین کندی دستگاه دیپلماسی قاجار در تخصیص بودجه و نیروی انسانی داشت8. سرانجام در ژوئن سال ۱۸۸۳ میلادی (۱۳۰۰ هجری قمری)، در دوران ریاست جمهوری چستر آلن آرتور (Chester A. Arthur) ، ایالات متحده تصمیم به ارتقای سطح روابط گرفت و نخستین سفارت خود را در تهران دایر کرد4. برای این مقام، ساموئل گرین ویلر بنجامین (Samuel G.W. Benjamin) به عنوان نخستین دیپلمات و وزیر مختار رسمی این کشور راهی ایران شد4.

ساموئل بنجامین (Samuel Benjamin) چهره‌ای صرفاً سیاسی نبود؛ او یک نویسنده، روزنامه‌نگار، نقاش و مستشرق بود که با نگاهی پدیدارشناسانه و هنری به جامعه ایران می‌نگریست25. او در دوران مأموریت خود، نخستین آیین‌نامه دیپلماتیک هیئت آمریکایی در ایران را تدوین کرد و پس از پایان مأموریتش در سال ۱۸۸۵ به دنبال پیروزی حزب دموکرات در آمریکا و انتخاب (گرور کلیولند – Grover Cleveland)، کتاب مشهور «ایران و ایرانیان» را به رشته تحریر درآورد27. این کتاب که توسط محمدحسین ذکاءالملک فروغی و بعدها افراد دیگر به فارسی ترجمه شد، از نخستین منابع جامع مردم‌شناختی درباره جامعه عصر قاجار برای مخاطبان غربی به شمار می‌رود27. بنجامین در این اثر با جزئیات شگرفی به هنر، معماری و ساختارهای اجتماعی ایران پرداخته است. برای نمونه، توصیفات او از معماری بی‌نظیر «تکیه دولت» بسیار قابل توجه است. او این بنای عظیم را با آمفی‌تئاترهای باستانی یونان و رم، نظیر آمفی‌تئاتر «ورونا» (Verona)، مقایسه می‌کند و از معماری استوانه‌ای، غرفه‌های متعدد، سقف چوب‌بست شده با پوشش کرباسی، و حضور همزمان چهار هزار زن که چهارزانو در صحن تکیه نشسته و به تماشای تعزیه می‌پرداختند، با شگفتی یاد می‌کند29.

اما حضور بنجامین در تهران صرفاً به مشاهدات فرهنگی محدود نمی‌شد و با تنش‌های جدی برخاسته از تفاوت‌های بنیادین فرهنگی و سیاسی همراه بود. یکی از رویدادهای نمادین که تقابل فرهنگ دیپلماتیک غربی (مبتنی بر مصونیت و حقوق بین‌الملل) و ساختارهای استبدادی و سنتی قاجار را به وضوح نشان می‌دهد، ماجرای درگیری او با نگهبانان حرمسرای ناصرالدین‌شاه است32.

رسوم دربار قاجار ایجاب می‌کرد که هنگام عبور کالسکه‌های زنان حرمسرا از خیابان‌ها، قرق مطلق اعمال شود و هیچ مردی حق نزدیک شدن یا نگاه کردن به مسیر را نداشته باشد. در یکی از این روزها، بنجامین و دخترش سوار بر کالسکه سفارت، ناآگاهانه با کاروان حرمسرا مواجه شدند33. سربازان و نگهبانان قاجاری، بدون توجه به هویت دیپلماتیک او، به کالسکه یورش برده و سفیر و درشکه‌چی او را مورد ضرب و شتم قرار دادند6.

خوشبختانه با مداخله یکی از زنان حرمسرا و ارسال مستخدم مخصوص، بنجامین و دخترش از چنگال سربازان نجات یافتند6. اما این حادثه خشم شدید بنجامین را برانگیخت. او در نامه‌ای تهدیدآمیز و رسمی به وزارت امور خارجه ایران اعلام کرد که چنانچه دولت ایران رسماً عذرخواهی نکند، پرچم سفارت آمریکا را پایین کشیده، سفارتخانه را تعطیل کرده و روابط را قطع خواهد کرد6. این تهدید باعث شد تا دربار قاجار به سرعت عقب‌نشینی کرده و با اعزام مقامات عالی‌رتبه، از وی عذرخواهی نماید. این رویداد نشانگر شکاف عمیق میان هنجارهای نوپای دیپلماتیک و اقتدارگرایی سنتی در ایران بود.

حاجی واشنگتن: نخستین سفیر ایران در قلب ینگه‌دنیا و تراژدی ناکامی

پنج سال پس از ورود بنجامین به تهران و در پی تثبیت روابط، ناصرالدین‌شاه تحت فشارهای دیپلماتیک و به منظور حفظ پرستیژ متقابل، تصمیم به افتتاح سفارت دائمی ایران در واشنگتن گرفت34. برای این مأموریت خطیر و بی‌سابقه، حاج حسینقلی‌خان نوری، ملقب به معتمدالوزاره (و بعدها صدرالسلطنه)، انتخاب شد15. او که در سال ۱۲۶۵ هجری قمری متولد شده بود، پسر هفتم میرزا آقاخان نوری بود؛ همان صدراعظمی که با طراحی نقشه قتل امیرکبیر، جایگزین او شده بود15. این از طنزهای تلخ و شگفت‌انگیز تاریخ است که پسر عاملی که مانع از اجرای نخستین معاهده امیرکبیر با آمریکا شد، افتخار اولین سفیر ایران در ایالات متحده را به نام خود ثبت کرد. حسینقلی‌خان در کودکی طعم تبعید پدر را چشیده بود و پس از مرگ پدر، با دلسوزی شاه وارد وزارت خارجه شد. او به زبان‌های انگلیسی و فرانسوی تسلط یافت و پیش از مأموریت آمریکا، به مدت سه سال به عنوان ژنرال کنسول ایران در هند (بمبئی) خدمت کرده بود و فردی با تجربه در ساختار دیپلماسی قاجار محسوب می‌شد10.

در اواخر تابستان ۱۸۸۸ میلادی (۱۳۰۵ هجری قمری)، حسینقلی‌خان به همراه هیئتی ده نفره که از میان کارکنان انگلیسی‌زبان وزارت خارجه انتخاب شده بودند، راهی ایالات متحده شد15. در این هیئت، افرادی چون میرزا محمودخان شیرازی به عنوان منشی و مترجم، و دکتر تورنس (Dr. Torrence) (یک پزشک آمریکایی که از سوی شاه مأمور راهنمایی هیئت بود) حضور داشتند36. سفر طولانی او از مسیر اروپا و سپس گذر از اقیانوس اطلس بر عرشه کشتی بریتانیایی «آر.ام.اس سرویا» (RMS Servia) آغازگر مشاهدات شگرف او از جهان مدرن بود2. او در یادداشت‌های خود با حیرت به مصرف روزانه ۱۵۰ تن زغال‌سنگ توسط کشتی و همچنین حضور خیل عظیم مهاجران اروپایی (به ویژه ایرلندی‌ها) که برای فرار از فقر راهی ینگه‌دنیا بودند، اشاره می‌کند34. جالب آنکه او در این مهاجران ایرلندی، به دلیل ستم‌هایی که از امپراتوری بریتانیا دیده بودند، روحیه ضد استعماری مشترکی می‌دید که با منافع استقلال‌طلبانه ایران همسو بود34.

هیئت ایرانی در اواخر سپتامبر ۱۸۸۸ وارد بندر نیویورک شد و در هتل مجلل «والدورف-آستوریا» (Waldorf-Astoria) (و به روایتی هتل ویندزور – Windsor) اقامت گزید35. حسینقلی‌خان در دیداری رسمی با جامه سنتی ایرانی (جبه ترمه) به دیدار توماس اف. بایرد (Thomas F. Bayard) ، وزیر امور خارجه آمریکا رفت و سپس اعتبارنامه خود را تقدیم گرور کلیولند (Grover Cleveland) ، رئیس‌جمهور وقت آمریکا نمود2.

مشاهدات عمیق و پارادوکس‌های دیپلماتیک

گزارش‌ها و نامه‌های محرمانه حسینقلی‌خان به میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان (صدراعظم) و ناصرالدین‌شاه، اسنادی بی‌نظیر از تقابل یک ذهنیت سنتی اشرافی با مظاهر مدرنیته، صنعت و دموکراسی غربی است36.

او از یک سو زبان به تحسین توسعه زیرساخت‌ها، آموزش زنان، آزادی بردگان و شکوه مهندسی پل بروکلین (Brooklyn Bridge) (تکمیل شده در ۱۸۸۳) می‌گشاید و قانون‌مداری مقامات دولتی آمریکا و پاسخگویی آنان به مردم را به عنوان الگویی آرمانی برای دربار ایران پیشنهاد می‌دهد34. او در نامه‌های خود تأکید می‌کرد که آمریکا از تمام سفرای مقیم در تهران دورتر اما به «تمدن و تربیت» نزدیک‌تر است و از دولت ایران می‌خواست برای مقابله با زیاده‌خواهی‌های روس و انگلیس، به این قدرت نوظهور تکیه کند35.

اما نگاه او صرفاً ستایش‌گرایانه نبود؛ او با رویکردی انتقادی و عمیق، تناقضات درونی دموکراسی آمریکایی را نیز هدف قرار داد. از درخشان‌ترین تحلیل‌های او در این گزارش‌ها، اشاره به نسل‌کشی بومیان آمریکا (سرخ‌پوستان) است؛ جایی که با استعاره‌ای ادبی و تلخ به شاه می‌نویسد: «پناهندگان از سرزمین‌های بیگانه در اینجا گرد آمده‌اند… اما حتی یک نفر از بومیان این جهان نو برای مشاهده یافت نمی‌شود. مانند عقابی در جستجوی طعمه، همه آنها را بلعیدند!»34.

عید قربان و ذبح گوسفند: نماد سوءتفاهم فرهنگی

با وجود این تحلیل‌های عمیق، سفارت حسینقلی‌خان در حافظه تاریخی و افکار عمومی با یک رویداد جنجالی و حاشیه‌ای گره خورده است که لقب «حاجی واشنگتن» را برای او به ارمغان آورد. به روایتی که در تاریخ و مطبوعات آن زمان ثبت شده (و بعدها دستمایه فیلم سینمایی مشهور علی حاتمی در سال ۱۳۶۱ قرار گرفت)، حسینقلی‌خان به مناسبت فرا رسیدن عید قربان و به یمن ورود به آمریکا، دستور داد گوسفندی را در بالکن هتل مجلل محل اقامتش در نیویورک ذبح کرده و شقه کنند15. مردم آمریکا و رسانه‌های نیویورک که با چنین رسم مذهبی ناآشنا بودند و ذبح حیوانات را تنها در انزوای کشتارگاه‌ها دیده بودند، از دیدن چنین صحنه‌ای در بالکن یک هتل لوکس به شدت متعجب و منزجر شدند35. بازتاب گسترده و منفی این رویداد در مطبوعات آمریکا، به عنوان نمادی از توحش و عقب‌ماندگی شرقی تفسیر شد و موجبات آبروریزی دیپلماتیک را فراهم آورد. هنگامی که خبر این رسوایی به تهران رسید، ناصرالدین‌شاه به شدت برآشفت و در پیامی تند خطاب به او نوشت: «ما را نزد جوان‌ترین دولت دنیا بی‌آبرو کردی و ملت چندین هزار ساله ما را سخره عالمیان کردی. خدا از تو نگذرد»35. هرچند برخی محققان متأخر در صحت کامل زمان‌بندی این رویداد (با توجه به تاریخ عید قربان) تشکیک کرده و آن را حاصل بزرگ‌نمایی مطبوعات می‌دانند، اما این تصویر نمادین، بازتاب‌دهنده انزوای فرهنگی و ناتوانی سفیر در تطبیق هنجارهای سنتی با پروتکل‌های دیپلماتیک مدرن است37.

فاجعه اپرای پاریس و پایان تلخ یک مأموریت

مأموریت حاجی واشنگتن کمتر از یک سال به طول انجامید و با تنگناهای شدید مالی و تحقیر پایان یافت41. او در نامه‌های محرمانه خود به امین‌السلطان مکرراً از عدم ارسال بودجه، حقوق و مواجب شکایت می‌کرد و می‌نوشت که با بودجه اندک هشت هزار تومانی نمی‌توان اساس مستحکمی برای سفارت در واشنگتن بنا کرد. او در عبارتی تلخ خود را نه یک وزیر مختار، بلکه یک «چاپار» توصیف می‌کرد که تنها آمده است تا نامه‌ای برساند و بازگردد12.

پایان قطعی این مأموریت با یک رسوایی دیپلماتیک در اروپا رقم خورد. در جریان بازگشت او از آمریکا و همزمانی آن با سفر اروپایی ناصرالدین‌شاه در پاریس، حسینقلی‌خان تلاش کرد بدون داشتن دعوت‌نامه رسمی وارد سالن تئاتر (اپرای) پاریس شود که شاه و همراهانش در آن حضور داشتند42. وزیر مختار فرانسه به او یادآور شد که ورود به این لژ نیازمند کارت مخصوص رئیس‌جمهور است، اما حسینقلی‌خان با لجاجت و غرور پاسخ داد که به عنوان وزیر مختار ایران هم حق دارد و هم جا، و به زور خود را به داخل لژ سلطنتی انداخت و پشت صندلی ناصرالدین‌شاه ایستاد42. شاه که از ماجرا بی‌خبر بود، دستور داد صندلی معمولی بوفه را برای او بیاورند تا بنشیند. فردای آن روز، هنگامی که شاه از طریق گزارش دیپلمات‌ها از جزئیات این رفتار خارج از عرف و آبروریزی در حضور مقامات فرانسوی مطلع شد، خشمگینانه به امین‌السلطان دستور داد تا صدرالسلطنه را فوراً در همان روز از پاریس اخراج کرده و به ایران بازگردانند42.

بدین ترتیب، نخستین فرستاده ایران به آمریکا، با برچسب‌هایی چون «رسوا»، «مفسد» و «دیوانه» به حاشیه تاریخ رانده شد2. با این وجود، او پس از بازگشت به ایران مناصبی چون وزارت فواید عامه را بر عهده گرفت و دانش حقوقی خود را در ترجمه و تدوین نخستین لایحه قانون مدنی ایران به کار بست؛ امری که نشان‌دهنده تأثیرپذیری عمیق او از قانون‌مداری غربی بود که در آمریکا مشاهده کرده بود15.

دیپلماسی فرهنگی و آموزشی: میسیونرهای مذهبی آمریکایی

در حالی که روابط سیاسی در سطح کلان با کندی، چالش‌های مالی و سوءتفاهم‌های پروتکلی دست به گریبان بود، نفوذ واقعی، عمیق و پایدار ایالات متحده در ایران از طریق کانال‌های غیردولتی، یعنی میسیونرهای مذهبی و نهادهای آموزشی، شکل گرفت43. هیئت‌های تبشیری پروتستان آمریکایی، به ویژه «هیئت آمریکایی مأمورین برای مأموریت‌های خارجی» (American Board of Commissioners for Foreign Missions – ABCFM)، از اوایل دهه ۱۸۳۰ میلادی وارد ایران شدند46. اگرچه هدف اولیه و اعلام‌شده آن‌ها تبلیغ مسیحیت و جذب اقلیت‌های مذهبی (به ویژه آشوریان و ارامنه) بود، اما پیامدهای ثانویه فعالیت‌های آنان در حوزه‌های آموزش مدرن، خدمات پزشکی، و ترویج حقوق زنان، ساختارهای مدنی ایران را به شدت تحت تأثیر قرار داد8.

تحول آموزشی در ارومیه: از جودیت گرانت تا فیدلیا فیسک

نقطه آغازین این دیپلماسی فرهنگی در شهر ارومیه رقم خورد. در سال ۱۸۳۳ میلادی، جاستین پرکینز (Justin Perkins)، زبان‌شناس و مبلغ پروتستان، به همراه همسرش وارد ایران شد. او با یادگیری زبان سریانی، نخستین مدرسه مدرن ایران را در سال ۱۸۳۶ برای پسران آشوری بنا نهاد و با ابداع خط جدید برای زبان آشوری، نخستین نشریه غیرفارسی ایران با نام «زاهر یرادی باهرا» را منتشر کرد48. در کنار او، جودیت گرانت (Judith Grant) (همسر پزشک میسیونر، عساییل گرنت – Asahel Grant) که در آمریکا تجربه تدریس داشت، با درک شکاف عمیق آموزشی میان مردان و زنان، بخش آموزش دختران را پایه‌گذاری کرد و در کنار همسرش به ارائه خدمات پزشکی به جامعه محلی پرداخت42.

پس از درگذشت زودهنگام جودیت گرانت، هیئت آمریکایی برای تداوم این مسیر، فیدلیا فیسک (Fidelia Fiske) را در سال ۱۸۴۳ به ایران اعزام کرد45. فیسک که فارغ‌التحصیل و مدرس کالج برجسته «مونت هولیوک» (Mount Holyoke) (نخستین کالج زنان در آمریکا) بود، با رویکردی سیستماتیک، مدرسه دخترانه ارومیه را توسعه داد و آن را به یک نهاد شبانه‌روزی مجهز تبدیل کرد که بعدها به افتخار او «سمینار فیسک» (Fiske Seminary) نامیده شد46. این مدرسه به عنوان نخستین مدرسه دخترانه شبانه‌روزی در تاریخ مدرن ایران، برنامه درسی جامعی شامل خواندن، نوشتن، ریاضیات، تاریخ، جغرافیا، علوم طبیعی، خیاطی و زبان انگلیسی را ارائه می‌داد46.

تأثیر فیسک بر جامعه سنتی ارومیه شگرف بود. در حالی که تا پیش از ورود او، سواد در میان زنان آشوری ارومیه تقریباً صفر بود و آموزش زنان امری ناپسند شمرده می‌شد، تا سال ۱۸۸۵ میلادی حدود ۶۰۰ دختر در این نهاد خواندن و نوشتن آموختند46. فیسک تنها یک معلم نبود؛ او با سفر به روستاهای اطراف به عنوان مددکار اجتماعی و پرستار فعالیت می‌کرد و با آموزش بهداشت و مهارت‌های زندگی، هدف خود را تربیت زنانی مستقل، آگاه و توانمند قرار داده بود47.

کالج البرز و «عالم نسوان» در تهران

الگوی موفق آموزشی ارومیه، به تدریج به پایتخت و سایر شهرهای بزرگ گسترش یافت، به گونه‌ای که تا سال ۱۸۹۵ میلادی، ۱۱۷ مدرسه آمریکایی با بیش از ۲۴۰۰ دانش‌آموز در سراسر ایران دایر شده بود42. در تهران، تأسیس مدرسه پسرانه که با همت و مدیریت بی‌نظیر دکتر ساموئل مارتین جردن (Samuel Martin Jordan) به «کالج البرز» (معروف به لافایتِ ایران – Lafayette) ارتقا یافت، نقطه عطفی در تاریخ آموزش عالی ایران بود51.

دکتر جردن و همسرش مری جردن (Mary Jordan)، با تأکید بر آموزش عملی، تأسیس آزمایشگاه‌ها، ترویج ورزش و نهادینه کردن «ارزش کار فیزیکی»، نسلی از نخبگان و مدیران آینده ایران را تربیت کردند15.

در بخش آموزش دختران نیز، مدرسه دخترانه آمریکایی تهران (که بعدها به مدرسه ایران بیت‌ئیل و کالج دماوند تغییر نام داد) پیشگام بود45. یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های این مدرسه، اَنی بویس (Annie Boyce)، همسر آرتور بویس (Arthur Boyce) (معاون کالج البرز) بود45. او علاوه بر تدریس، سرپرستی خوابگاه دختران را بر عهده داشت و به همراه سایر زنان میسیونر، اندیشه برابری حقوق زن و مرد را در میان شاگردان ایرانی خود ترویج می‌داد15. درخشان‌ترین میراث فرهنگی انی بویس، مشارکت در مدیریت و انتشار نشریه «عالم نسوان» (دنیای زنان) بود52. این مجله که از سال ۱۹۲۰ میلادی توسط انجمن فارغ‌التحصیلان مدرسه دخترانه آمریکایی تهران منتشر می‌شد، به مدت دوازده سال به عنوان تریبونی رادیکال و پیشرو برای ارتقای آگاهی زنان کشور عمل کرد52.

«عالم نسوان» با انتشار مقالاتی جسورانه در باب حقوق مدنی زنان، بهداشت، مراقبت از کودکان، خانه‌داری علمی، مضرات ازدواج زودهنگام و اخبار موفقیت‌های زنان در سطح جهان، نقش بسزایی در شکل‌گیری گفتمان فمینیسم اولیه در ایران ایفا نمود52.

چهره‌های کلیدی دیپلماسی فرهنگی

حوزه اصلی فعالیت

مهم‌ترین دستاوردها و تأثیرات اجتماعی

جاستین پرکینز (Justin Perkins)

ارومیه

تأسیس نخستین مدرسه مدرن، ابداع خط سریانی جدید، انتشار روزنامه «زاهر یرادی باهرا»

فیدلیا فیسک (Fidelia Fiske)

ارومیه

بنیان‌گذاری نخستین مدرسه شبانه‌روزی دخترانه (سمینار فیسک – Fiske Seminary)، باسواد کردن صدها زن، ترویج بهداشت عمومی

ساموئل جردن (Samuel Jordan)

تهران

مدیریت کالج البرز، ترویج علوم تجربی، ورزش و نهادینه‌سازی اخلاق مسئولیت‌پذیری در نخبگان ایرانی

اَنی بویس (Annie Boyce)

تهران

تدریس در مدرسه دخترانه، سرپرستی خوابگاه، مدیریت نشریه آوانگارد «عالم نسوان»، دفاع از برابری حقوق زنان

بیداری زنان قاجار: تقابل اندرونی با تجددخواهی

حضور زنان مستقل، تحصیل‌کرده و فعالی نظیر فیدلیا فیسک (Fidelia Fiske) و اَنی بویس (Annie Boyce) در جامعه ایران، تضادی آشکار با ساختار سنتی و مردسالارانه عصر قاجار داشت. در این ساختار، «اندرونی» (حرمسرا) نماد انزوای زنان بود و وظایف آنان عمدتاً به فرزندآوری، خانه‌داری و تولیدات اقتصادی محدود در ایلات (مانند قالی‌بافی) خلاصه می‌شد47. مشاهدات افرادی چون ساموئل بنجامین (Samuel Benjamin) از تفریحات زنان حرمسرا—مانند سوارکاری نمایشی بر الاغ در محیط‌های کاملاً محصور با تجیر برای دور ماندن از چشم نامحرمان—تصویرگر محدودیت‌های شدید حاکم بر فضای عمومی آن دوران است55. با این حال، تحولات سیاسی ناشی از ارتباط با غرب و فعالیت نهادهای آموزشی مدرن، به تدریج کاتالیزوری برای بیداری زنان ایرانی شد45.

در اواخر دوره ناصری و در آستانه انقلاب مشروطه، این آگاهی حتی به دربار قاجار و طبقات اشرافی نیز نفوذ کرد54. شاهزاده خانم‌هایی چون فروغ‌الدوله (دختر ناصرالدین‌شاه و همسر علی‌خان ظهیرالدوله) و تاج‌السلطنه، از پیله محدودیت‌های حرمسرا خارج شده و به کنشگران فعال سیاسی و اجتماعی تبدیل شدند58.

فروغ‌الدوله با افکار عمیقاً آزادی‌خواهانه خود، حامی سرسخت مشروطیت بود و به صورت علنی با استبداد برادرش (مظفرالدین‌شاه) و برادرزاده‌اش (محمدعلی‌شاه) مخالفت می‌کرد. نامه‌های انتقادی او به پادشاهان وقت، نشان‌دهنده بلوغ سیاسی وی است. او بدون حجاب سنتی به جلسات مخفی «انجمن اخوت» می‌رفت و سخنرانی می‌کرد، تا جایی که محمدعلی‌شاه در جریان به توپ بستن مجلس، دستور غارت خانه او را صادر کرد45.

همچنین، تاج‌السلطنه با نگارش خاطرات جسورانه خود، ضمن انتقاد شدید از وضع موجود، فساد دربار و استبداد پدرش، به صراحت از لزوم آموزش زنان، آزادی‌های مدنی و رفع حجاب سخن گفت54. او تحت تأثیر ایده‌های مدرن، به فراگیری زبان فرانسه، نواختن پیانو و مطالعه ادبیات غربی پرداخت و از ازدواج‌های اجباری رایج در دربار (که خود در ۱۲ سالگی قربانی آن بود) به شدت انتقاد کرد54. این دگردیسی فکری نشان می‌دهد که تماس با ایده‌های غربی، چه از طریق دیپلماسی رسمی و سفرنامه‌ها و چه از طریق حضور مستقیم میسیونرهای آموزشی آمریکایی، چگونه توانست جنبش‌های حقوق زنان در ایران را پیش از انقلاب مشروطه تغذیه کند و زنان را برای مشارکت فعال در تحولاتی نظیر تحریم تنباکو و قیام مشروطه آماده سازد45.

از عهدنامه‌های اولیه تا پیمان مودت ۱۹۵۵

بستر حقوقی و دیپلماتیکی که در سال ۱۸۵۶ توسط فرخ‌خان امین‌الملک و کارول اسپنس (Carroll Spence) بنا نهاده شد، در دهه‌های بعد تکامل یافت و در نهایت به انعقاد یکی از مهم‌ترین معاهدات دوجانبه در تاریخ حقوق بین‌الملل، یعنی «عهدنامه مودت و روابط اقتصادی و حقوق کنسولی» در سال ۱۹۵۵ میلادی (۱۳۳۴ هجری شمسی) منجر گردید22. این عهدنامه که در فضای پس از جنگ جهانی دوم و دوران جنگ سرد، و در پی تثبیت قدرت محمدرضاشاه پهلوی پس از کودتای ۲۸ مرداد به امضا رسید، اهداف اقتصادی و سیاسی نوینی را دنبال می‌کرد17.

عهدنامه ۱۹۵۵ که در ۲۳ مرداد ۱۳۳۴ توسط مصطفی سمیعی، معاون وزارت امور خارجه ایران، و سلدن چاپن (Selden Chapin)، سفیر کبیر ایالات متحده در تهران، امضا شد، شامل یک مقدمه و ۲۳ ماده بود24. مفاد این عهدنامه بر صلح استوار، آزادی تجارت و دریانوردی، حقوق مالکیت فکری، عدم تبعیض علیه شرکت‌های متقابل و ارجاع اختلافات به دیوان بین‌المللی دادگستری (لاهه) تأکید داشت17.

اهمیت تاریخی این عهدنامه در آن است که حتی پس از وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ و قطع کامل روابط دیپلماتیک دو کشور در سال ۱۳۵۹، مفاد حقوقی آن تا دهه‌ها مبنای دعاوی حقوقی طرفین علیه یکدیگر در مجامع بین‌المللی باقی ماند6. ایالات متحده در جریان بحران گروگان‌گیری کارکنان سفارت خود، با استناد به این عهدنامه از ایران به دیوان لاهه شکایت کرد61. متقابلاً، جمهوری اسلامی ایران نیز در پرونده‌های متعددی از جمله حمله نیروی دریایی آمریکا به سکوهای نفتی ایران در خلیج فارس (طی جنگ نفت‌کش‌ها در سال‌های ۱۹۸۷ و ۱۹۸۸) و همچنین در سال ۲۰۱۸ برای شکایت علیه بازگشت تحریم‌های یک‌جانبه اقتصادی آمریکا، به بندهای همین عهدنامه استناد نمود17. اعتبار این سند حقوقی تاریخی سرانجام در سال ۱۳۹۷ (۲۰۱۸ میلادی) با خروج رسمی ایالات متحده از آن، به پایان رسید6.

تحلیل استراتژیک: تقاطع منافع، برداشت‌ها و سوءتفاهم‌ها

از منظر تحلیل ژئوپلیتیک و روابط بین‌الملل، پایه‌گذاری روابط ایران و ایالات متحده در قرن نوزدهم، بر مبنای یک نیاز استراتژیک و امنیتی از سوی ایران و یک توسعه‌طلبی تجاری-فرهنگی از سوی آمریکا شکل گرفت8. دولتمردان مصلح ایرانی از امیرکبیر تا مشروطه‌خواهان، آمریکا را به عنوان کشوری آرمانی در آن سوی اقیانوس‌ها می‌دیدند که برخلاف امپراتوری‌های بریتانیا و روسیه، نه مرز مشترکی با ایران داشت و نه سابقه استعمار ارضی و دخالت در امور داخلی8.

این «دوری جغرافیایی» و «عدم تهدید سرزمینی»، باعث شد تا ادراکی مثبت از آمریکا در ذهن نخبگان ایرانی شکل بگیرد؛ کشوری که می‌توانست با ارائه مستشاران مالی نظیر (مورگان شوستر – Morgan Shuster و آرتور میلسپو – Arthur Millspaugh)، کارشناسان آموزشی و دیپلمات‌های بی‌طرف، استقلال و حاکمیت ملی آسیب‌دیده ایران را در برابر امپریالیسم اروپا ترمیم و تضمین کند4.

از سوی دیگر، انگیزه ایالات متحده در این مقطع، ترکیبی از عمل‌گرایی اقتصادی و رسالت‌گرایی اخلاقی-مذهبی بود7. دستگاه دیپلماسی آمریکا به دنبال یافتن بازارهای جدید برای محصولات پسا-صنعتی خود و دسترسی به مسیرهای تجاری خاورمیانه بود، در حالی که نهادهای مدنی این کشور (به ویژه هیئت‌های تبشیری) هدف صدور ارزش‌های مسیحی، ترویج آموزش مدرن و متمدن‌سازی جوامع شرقی را دنبال می‌کردند7.

با این وجود، این تعاملات همواره با سوءتفاهم‌های عمیق فرهنگی نیز همراه بود. همان‌گونه که گزارش‌های حاجی واشنگتن نشان می‌دهد، ایرانیان در حالی که مجذوب مظاهر تکنولوژیک، مهندسی و قانون‌مداری غربی بودند، از تناقضات اخلاقی آن در مواجهه با اقلیت‌ها (مانند نژادپرستی علیه سیاه‌پوستان و نسل‌کشی بومیان) سرخورده و حیرت‌زده می‌شدند34. متقابلاً، آمریکایی‌ها نیز (همچون واکنش ساموئل بنجامین – Samuel Benjamin به رسوم دربار) با نگاهی شرق‌شناسانه، جامعه ایران را آمیخته با استبداد مطلقه، فقدان حقوق مدنی و خرافات ارزیابی می‌کردند و رسالت خود را در تغییر این ساختارها از طریق دیپلماسی و آموزش می‌دیدند33.

نتیجه‌گیری

در آستانه دویست و پنجاهمین سالگرد استقلال جمهوری ایالات متحده، بررسی تاریخچه روابط رسمی این کشور با ایران نشان می‌دهد که شالوده این تعاملات، بسیار پیش‌تر از مداخلات هژمونیک قرن بیستم (نظیر کودتای ۱۹۵۳) و بحران‌های پس از انقلاب اسلامی، بر بستر یک دیپلماسی فرهنگی، آموزشی و تلاش مستمر ایران برای ایجاد موازنه قوا بنا شده بود. مردان و زنانی نظیر امیرکبیر، فرخ‌خان امین‌الملک، ساموئل بنجامین (Samuel Benjamin)، حسینقلی‌خان صدرالسلطنه، فیدلیا فیسک (Fidelia Fiske) و اَنی بویس (Annie Boyce)، هر یک به نوبه خود، معماران پلی بودند که رویارویی سنت و مدرنیته را در ایران رقم زدند.

اگرچه دیپلماسی رسمی در قالب مأموریت‌های ناکامی چون سفارت «حاجی واشنگتن» به دلیل فقدان زیرساخت‌های مالی نهادی، ناآشنایی با پروتکل‌های بین‌المللی و عدم درک متقابل فرهنگی با شکست و تراژدی مواجه شد، اما دیپلماسی فرهنگی و آموزشی ایالات متحده از طریق شبکه‌ای گسترده از مدارس، بیمارستان‌ها و مطبوعات، اثری پاک‌نشدنی بر طبقه متوسط و روشنفکر ایرانی بر جای گذاشت. آموزش دختران، ترویج مفاهیم بنیادین حقوق بشر و ایجاد نهادهای مدنی اولیه، محصول همین تعاملات مرزی بود که زمینه‌ساز تحولات عظیم اجتماعی و فکری در آستانه انقلاب مشروطه گردید. بازخوانی این میراث تاریخی نشان می‌دهد که روابط بین‌الملل، فراتر از معاهدات خشک و شکننده سیاسی، عرصه برخورد، دیالوگ و دگردیسی فرهنگ‌هاست؛ درسی تاریخی که در تحلیل ریشه‌های هویتی و آینده روابط پرفراز و نشیب این دو ملت، همچنان واجد اهمیت راهبردی و غیرقابل انکار است.

Referenzen

  1. Google Sports Data, https://support.google.com/knowledgepanel/answer/9787176
  2. The Decolonial Aesthetics of Failure in Ali Hatami’s Haji Washington (1982) | Iranian Studies, https://www.cambridge.org/core/journals/iranian-studies/article/decolonial-aesthetics-of-failure-in-ali-hatamis-haji-washington-1982/75B01EEB8CC99824C94C6A91266FA062
  3. Discourse and violence: The friend-enemy conjunction in contemporary Iranian-American relations | Request PDF – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/249057961_Discourse_and_violence_The_friend-enemy_conjunction_in_contemporary_Iranian-American_relations
  4. تاریخ روابط ایران و ممالک متحد امریکا – آی کتاب, https://www.iketab.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D9%85%D8%A7%D9%84%DA%A9-%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7
  5. تاریخ ایران و آمریکا؛ طوماری از توافق‌های شکسته | امیر حمزه نژاد, https://farsnews.ir/amir_hamzeh/1741773491618336226
  6. روابط ایران و آمریکا از قرن نوزدهم تا جنگ جهانی دوم – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7_%D8%A7%D8%B2_%D9%82%D8%B1%D9%86_%D9%86%D9%88%D8%B2%D8%AF%D9%87%D9%85_%D8%AA%D8%A7_%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D9%88%D9%85
  7. امریکا در ایران – معنی در دیکشنری آبادیس, https://abadis.ir/fatofa/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/
  8. نیروی سوم اتازونی – پرتال جامع علوم انسانی, https://www.ensani.ir/fa/article/11580/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D8%B2%D9%88%D9%86%DB%8C
  9. از دوران ناصری تا کودتای سیاه – دنیای اقتصاد, https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-31/523580-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87
  10. نفوذ اتازونی – دنیای اقتصاد, https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1082261-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B0-%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D8%B2%D9%88%D9%86%DB%8C
  11. آمریکا در ایران – ویکی فقه, https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86
  12. «حاجی واشنگتن» کی بود؟/ قاجارها فکر می‌کردند آمریکا زیرِ زمین است – خبرآنلاین, https://www.khabaronline.ir/news/1666019/%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%B4%D9%86%DA%AF%D8%AA%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D9%81%DA%A9%D8%B1-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%AF-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86
  13. تصور قاجار از از آمریکا « کشوری زیر زمین» – خبرگزاری رسا, https://rasanews.ir/fa/news/703516/%D8%AA%D8%B5%D9%88%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86
  14. در مورد حسینقلی‌خان صدرالسلطنه در ویکی تابناک بیشتر بخوانید, https://www.tabnak.ir/fa/tags/177061/1/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%82%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87
  15. حسینقلی صدرالسلطنه – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%82%D9%84%DB%8C_%D8%B5%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87
  16. لیست سیاه بیگانگان – پرتال جامع علوم انسانی, https://ensani.ir/fa/article/9801/%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87-%D8%A8%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%86
  17. عهدنامه‌ی مودت؛ از محمدرضا پهلوی تا ترامپ – مرکز اسناد انقلاب اسلامی, https://irdc.ir/fa/news/9195/%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%BE
  18. www.SID.ir, https://www.sid.ir/FileServer/SF/9321397H0199
  19. معاهده پاریس – کافه تاریخ, https://www.cafetarikh.com/news/20524/%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%87%D8%AF%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3
  20. سفرنامه فرخ خان امین الدولة،مخزن الوقایع‌ (کتاب) – ویکی فقه, https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%81%D8%B1%D8%AE_%D8%AE%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9%D8%8C%D9%85%D8%AE%D8%B2%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9%E2%80%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)
  21. امین‌الدوله کاشی – ویکی فقه, https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87_%DA%A9%D8%A7%D8%B4%DB%8C?hilight=%D9%81%D8%B1%D8%AE+%D8%AE%D8%A7%D9%86+%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86+%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%A9
  22. عهدنامه دوستی بین ایران و آمریکا – کافه تاریخ, https://www.cafetarikh.com/news/47110/%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7
  23. روابط ایران و امریکا از کی شروع شد؟ – تبیان, https://www.tebyan.net/news/521179/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%B4%D8%AF
  24. متن کامل عهدنامه مودت ایران و آمریکا – تابناک | TABNAK, https://www.tabnak.ir/fa/news/828945/%D9%85%D8%AA%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7
  25. ساموئل گرین بنجامین – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%A6%D9%84_%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D9%86_%D8%A8%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86
  26. اولین سفیر امریکا در ایران – دایره المعارف بزرگ اسلامی, https://www.cgie.org.ir/fa/news/214692/%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86
  27. سفرنامه بنجامین عصر ناصرالدین شاه – iketab, https://www.iketab.com/%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87-2-1
  28. تحلیلی برروابط سیاسی ایران و آمریکا ازابتدا تا جنگ جهانی دوم, https://psri.ir/?id=1br5hqjp
  29. قصـه تــکایا, https://img9.irna.ir/d/r2/2022/08/01/0/169830556.pdf?ts=1659339238550
  30. تکیه دولت اولین آمفی تئاتر ایرانی – معماری معاصر ایران, https://www.caoi.ir/fa/study/1257-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D9%85%D9%81%DB%8C-%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C.html
  31. دوران قاجار – WordPress.com, https://qajar.wordpress.com/feed/
  32. روایت ضرب و شتم بنجامین؛ اولین سفیر آمریکا که از مشت سربازان قجری جان سالم به‌در برد, https://www.asriran.com/fa/news/1092386/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B6%D8%B1%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%AA%D9%85-%D8%A8%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%DA%A9%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%AC%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%AF
  33. ایران و ایرانیان / ساموئل بنجامین / چاپ 1363 – ایسام, https://esam.ir/item/36472685/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%A6%D9%84-%D8%A8%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%DA%86%D8%A7%D9%BE-1363
  34. Haji Washington – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Haji_Washington
  35. حاجی واشنگتن که بود؟ سرگذشت تلخ نخستین سفیر ایران در آمریکا (+عکس) – Asriran, https://www.asriran.com/fa/news/1041358/%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%B4%D9%86%DA%AF%D8%AA%D9%86-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%84%D8%AE-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%B9%DA%A9%D8%B3
  36. حسینقلی‌خان وزیر مختار ینگی دنیا – پژوهشکده تاریخ معاصر, https://www.iichs.ir/fa/news/1073/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%82%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%DB%8C%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7
  37. حاجی واشنگتن | نخستین ایرانی در آمریکا + دانلود فیلم و متن کامل نامه – سجاد سلیمانی, https://sajadsoleimani.com/%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%B4%D9%86%DA%AF%D8%AA%D9%86/
  38. سرگشتگی در ینگه‌دنیا | مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی, https://www.cgie.org.ir/fa/news/181562/%D8%B3%D8%B1%DA%AF%D8%B4%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%D9%86%DA%AF%D9%87%E2%80%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7
  39. عید قربانِ غریبانه یک ایرانی مشهور در قلب آمریکا – Asriran, https://www.asriran.com/fa/news/895857/%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%90-%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D9%84%D8%A8-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7
  40. خدا از تو نگذرد! / چرا «حسینقلی‌خان صدرالسلطنه» به «حاجی واشنگتن» معروف شد؟ – قدس آنلاین, https://www.qudsonline.ir/news/1053905/%D8%AE%D8%AF%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88-%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%B1%D8%AF
  41. حاجی واشنگتن – فرارو, https://fararu.com/fa/tags/119915/1/%D8%AD%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%B4%D9%86%DA%AF%D8%AA%D9%86
  42. تاریخ روابط ایران و امریکا، شماره ۱۱: امریکایی‌ها تا سال ۱۸۹۵، ۱۱۷ مدرسه در ایران دایر کردند, https://www.entekhab.ir/fa/news/714138/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%DB%B1%DB%B1-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B1%DB%B8%DB%B9%DB%B5-%DB%B1%DB%B1%DB%B7-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%AF
  43. Shahs, Doctors, Diplomats and Missionaries in 19th Century Iran – ResearchGate, https://www.researchgate.net/publication/233138689_Shahs_Doctors_Diplomats_and_Missionaries_in_19th_Century_Iran
  44. پیامدهای فعالیت‌های میسیونرهای آمریکایی در جامعه آسوری آذربایجان (1250-1344 ق./1834-1925 م.) – Noor Mags, https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1982060/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-1250-1344-%D9%82-1834-1925-%D9%85
  45. زنان مسیحی در ایران؛ از انقلاب در آموزش تا اعتراض به بی‌عدالتی | ماده ۱۸, https://articleeighteen.com/fa/articles/20792/
  46. Fiske Seminary – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Fiske_Seminary
  47. Fidelia Fisk – Grokipedia, https://grokipedia.com/page/fidelia_fisk
  48. فعالیت میسیونرهای آمریکایی در ایالت آذربایجان )1210 تا 1310خ( – فصلنامه مطالعات تاریخی, https://mtq.ir/downloadfile.php?id=93tuh4ic
  49. جاستین پرکینز – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D9%BE%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%86%D8%B2
  50. Fidelia Fisk – Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Fidelia_Fisk
  51. سموئل جردن: میسیونر آمریکایی، پیشگام آموزش نوین و بنیان‌گذار دبیرستان البرز | ماده ۱۸, https://articleeighteen.com/fa/articles/20116/
  52. نگاهی به همسران ناصرالدین شاه قاجار و حرمسرای وی – سرای تاریخ, https://sarayetarikh.ir/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%AD/
  53. زن در دوره قاجار – ویکی فقه, https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B2%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1
  54. از اندرونی تا بیرونی/ نگاهی به اندرونی شاهان قاجار و نقش و موقعیت زنان ساکن در آن – انتخاب, https://www.entekhab.ir/fa/news/60134/%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%88-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%DA%A9%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%86
  55. تهران – ویکی فقه, https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86?hilight=%D8%AF%D8%B1%D8%A8+%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D9%82%D8%B5%D8%B1+%D8%B2%D9%84%DB%8C%D8%AE%D8%A7
  56. نقش زنان در تحولات اجتماعی سیاسی در دوران های مختلف تاریخ – دانشگاه محقق اردبیلی, https://uma.ac.ir/content/10099/
  57. زنان در ایران قاجاری – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C
  58. همه زنان شناخته شده عصر قاجار, https://www.bartarinha.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%86%D9%87%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7-17/792954-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1
  59. این بانوان جنجالی دربار قاجار الان کجا هستند؟ + تصاویر – صراط نیوز, https://www.seratnews.com/fa/news/439610/%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%AC%D8%A7-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1
  60. واکاوی نقش زنان در تحولات سیاسی- اجتماعی عصر قاجار – دانشگاه آزاد اسلامی, https://sanad.iau.ir/Journal/history/Article/941726
  61. عهدنامه مودت و روابط اقتصادی و حقوق کنسولی – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%88%D8%AF%D8%AA_%D9%88_%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D9%88_%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%DA%A9%D9%86%D8%B3%D9%88%D9%84%DB%8C
  62. عهدنامه مودّت بین ایران و ایالات متحده – PEZHVAKEIRAN.COM, https://www.pezhvakeiran.com/maghaleh-93370.html
  63. چرخه اعتماد در روابط بین‌ الملل: مطالعه موردی ایران و امریکا – فصلنامه سیاست جهانی, https://interpolitics.guilan.ac.ir/article_3718_13fecdd77006fc01d53c23f557044f54.pdf