چگونه بالاترین آمار اعدام در ایران در نیم قرن اخیر رقم خورد؟ چگونه تجارت مرگ در پوشش امنیت ملی، توجیهی به رژیم برای سرکوب بیشتر داد؟ چگونه مجازات اعدام، تبدیل به سلاح پنهان اقتدارگرایان در عصر جنگ و جنون می شود و جهان در برابر طنابهای دار چه وظیفهای دارد؟
چکیده
مجازات اعدام در طول تاریخ همواره به عنوان یکی از خشنترین ابزارهای اعمال حاکمیت و سرکوب مورد استفاده دولتهای تمامیتخواه قرار گرفته است. گزارشهای نهادهای حقوق بشری در ماه مه ۲۰۲۶ نشان میدهد که آمار اعدامها در سال ۲۰۲۵ به بالاترین حد خود در ۴۴ سال گذشته رسیده است [۱، ۲]. این مقاله با تکیه بر مستندات اخیر، به بررسی علل این افزایش بیسابقه، ارتباط تنگاتنگ آن با جنگها و تنشهای ژئوپلیتیک (بهویژه بحرانهای ژوئن ۲۰۲۵ و فوریه ۲۰۲۶)، و نقش ظهور اقتدارگرایی میپردازد. در این میان، نقش رژیم جمهوری اسلامی ایران به عنوان عامل اصلی این رکورد تاریک جهانی بررسی شده و استفاده ابزاری این رژیم از بحرانهای بینالمللی برای سرکوب داخلی شدیداً محکوم میگردد.
۱. مقدمه: بازگشت تاریخی به ابزار مرگ
روند جهانی در دهههای پایانی قرن بیستم به سمت لغو مجازات اعدام در حرکت بود؛ با این حال، انتشار گزارش سازمان عفو بینالملل در اواسط سال ۲۰۲۶ نشاندهنده یک عقبگرد وحشتناک در زمینه حقوق بشر است [۱، ۱۳]. ثبت رکورد بالاترین میزان اعدام در بیش از چهار دهه گذشته، نشان میدهد که این مجازات دیگر صرفاً یک حکم کیفری تلقی نمیشود، بلکه به یک ابزار سیستماتیک برای «تروریسم دولتی» در رژیمهای اقتدارگرا تبدیل شده است [۲].
۲. تقاطع جنگ، اقتدارگرایی و تضعیف حقوق بشر
تحلیلهای تاریخی اثبات میکنند که همواره خطی موازی میان «افزایش تشنج در روابط بینالملل» و «نقض فاحش حقوق بشر در داخل مرزها» وجود دارد. درگیریهای ویرانگر منطقه خاورمیانه در ژوئن ۲۰۲۵ و تشدید تنشها در فوریه ۲۰۲۶، تمرکز جامعه جهانی را از مسائل حقوق بشری به سمت امنیت و بقای ژئوپلیتیک منحرف ساخت [۵، ۱۱].
همزمان با این جنگها، قدرت گرفتن جریانهای راست افراطی و اقتدارگرا در بخشهایی از جهان، باعث تضعیف گفتمان حقوق بشر و عادیسازی خشونت دولتی شده است. هنگامی که دولتهای دموکراتیک به دلیل مصلحتاندیشیهای امنیتی و جلوگیری از گسترش جنگ، از پیگیری قاطعانه ارزشهای حقوق بشری چشمپوشی میکنند، رژیمهای سرکوبگر فرصت را برای تصفیهحسابهای خونین داخلی غنیمت میشمارند.
۳. ماشین اعدام در جمهوری اسلامی ایران: جنگ به عنوان پوشش سرکوب
بر اساس مستندات عفو بینالملل و سازمان حقوق بشر ایران، رژیم جمهوری اسلامی با اجرای بیش از ۲۱۵۰ اعدام در سال ۲۰۲۵، عامل اصلی و بلامنازع افزایش آمار اعدام در جهان است [۳، ۴]. رژیم جمهوری اسلامی در مواجهه با بحران عمیق مشروعیت و خیزشهای مردمی، تنها راه بقای خود را در گسترش «رعب و وحشت» میبیند.
با آغاز درگیریهای نظامی در ژوئن ۲۰۲۵ و فوریه ۲۰۲۶، جمهوری اسلامی از سایه جنگ و تهدیدات خارجی (مشخصاً تنش با اسرائیل و آمریکا) به عنوان یک «فرصت طلایی» و یک سپر دفاعی برای تشدید سرکوبهای داخلی استفاده کرد [۵، ۱۲]. رژیم با راهاندازی کمپینهای تبلیغاتی نظیر ثبتنام میلیونها نفر برای «عملیاتهای استشهادی» [۶] سعی در میلیتاریزه کردن فضای جامعه داشت. در واقع، همانطور که تحلیلگران اشاره کردهاند، جمهوری اسلامی دشمن اصلی خود را نه در خارج، بلکه در میان شهروندان خود میبیند [۱۲].
در سایه این فضای جنگی، دستگیریهای گسترده (بازداشت حداقل ۱۵۰۰ نفر در یک بازه کوتاه) [۸]، اجرای احکام اعدام در ملاء عام به منظور زهرچشم گرفتن از معترضان [۹]، تشدید سرکوب سیستماتیک اقلیتهای مذهبی از جمله جامعه بهائیان [۷]، و تداوم فشار بر وکلای حقوق بشر نظیر نسرین ستوده [۱۰] به شدت افزایش یافت.
محکومیت قاطع: از منظر اخلاقی، انسانی و موازین قطعی حقوق بینالملل، رژیم جمهوری اسلامی ایران به دلیل استفاده ابزاری، سیستماتیک و جنایتکارانه از ماشین اعدام علیه مخالفان سیاسی، اتنیکی و مذهبی، شدیداً و با قاطعانهترین لحن ممکن محکوم است. تبدیل کردن جان انسانها به اهرم فشار سیاسی و برپاکردن چوبههای دار تحت پوشش امنیت ملی یا احکام شرعی، مصداق بارز جنایت علیه بشریت است.
۴. اثرات روانی و اجتماعی: ترومای داخلی و حساسیتزدایی جهانی
افزایش خیرهکننده اعدامها پیامدهای روانی ویرانگری در پی داشته است:
- در جامعه ایران: اعدامهای گسترده، بهویژه در ملاء عام [۹]، یک «ترومای جمعی» (Collective Trauma) عمیق تولید کرده است. هدف رژیم، تزریق ناامیدی و فلجشدگی در کالبد جامعه است تا مانع از شکلگیری اعتراضات جدید شود. با این حال، این سرکوب خشن در حال تبدیل شدن به یک خشم انباشته است که پایههای اجتماعی رژیم را متلاشی میکند.
- در بعد جهانی: تکرار روزمره اخبار اعدام، به پدیده «حساسیتزدایی» (Desensitization) در افکار عمومی جهان منجر شده است. عادی شدن شنیدن آمار بیش از دو هزار اعدام، زنگ خطری جدی برای وجدان بیدار بشریت است.
۵. چشماندازها، راهکارها و وظیفه محافل بینالمللی
انفعال و صدور بیانیههای مطبوعاتی دیگر پاسخگوی این بحران نیست. سازمان ملل متحد، کمیساریای عالی حقوق بشر، نهادهای مدنی و دولتهای دموکراتیک موظفاند فراتر از ابراز نگرانی عمل کنند [۱۴]. راهکارهای زیر باید فوراً در دستور کار قرار گیرند:
- اقدام الزامآور سازمان ملل: پرونده ماشین اعدام در ایران باید از سوی شورای امنیت به عنوان تهدیدی علیه صلح بینالمللی بررسی شود.
- اعمال اصل صلاحیت قضایی جهانی (Universal Jurisdiction): کشورهای دموکراتیک باید دادگاههای خود را برای محاکمه آمران و عاملان این اعدامها که به خارج سفر میکنند، باز بگذارند.
- مشروطسازی روابط دیپلماتیک: هرگونه مذاکره سیاسی، امنیتی یا اقتصادی با رژیم ایران باید صراحتاً به توقف کامل ماشین اعدام مشروط گردد.
جامعه جهانی باید بداند که مماشات با رژیمی که برای حفظ قدرت، شهروندان خود را به مسلخ میبرد، تنها به گسترش بیثباتی و فاجعه در سطح جهانی منجر خواهد شد.
فهرست منابع:
[۱] عفو بینالملل (Amnesty International). (2026, May). Executions surge: highest recorded figure in 44 years. Retrieved from amnesty.org/en/latest/news/2026/05/executions-surge-highest-recorded-figure-44-years
[۲] شبکه فرانس ۲۴ (France24). (2026, May 18). Staggering Iran toll drives up global executions to 40-year high, Amnesty says.
[۳] ایران وایر (IranWire). (2026). Amnesty International: Iran leads the world with over 2150 executions.
[۴] سازمان حقوق بشر ایران (Iran Human Rights). (2026). Annual Report on the Death Penalty in Iran. iranhr.net/en/reports/44
[۵] نیویورک تایمز (The New York Times). (2026, May 19). Geopolitics and internal dynamics: Iran, Israel, US.
[۶] اماسان / رسانههای آلمانیزبان (MSN). (2026). Millionen Anmeldungen für „Selbstopferung“ im Iran (ثبت نام میلیونها نفر برای عملیات استشهادی در ایران).
[۷] کمپین حقوق بشر در ایران (CHRI). (2026, May). Iran’s Baha’i community under intensified state attack amid escalating domestic repression.
[۸] کمپین حقوق بشر در ایران (CHRI). (2026, March). At least 1500 arrested in Iran as state intensifies domestic crackdown.
[۹] کمپین حقوق بشر در ایران (CHRI). (2026, March). Three protesters publicly hanged in Iran, dozens more at imminent risk of execution.
[۱۰] کمپین حقوق بشر در ایران (CHRI). (2026, April). 30 legal groups call for immediate release of detained Iranian human rights lawyer Nasrin Sotoudeh.
[۱۱] کمپین حقوق بشر در ایران (CHRI). (2026, April). Attacks on essential infrastructure will have catastrophic consequences for millions of civilians across the region.
[۱۲] کمپین حقوق بشر در ایران (CHRI). (2026, March). Opinion: Iran is already ramping up its next war – guess who the enemy is.
[۱۳] دویچه وله (DW). (2026). Amnesty: Hinrichtungen weltweit auf 40-Jahres-Hoch.
[۱۴] کمپین حقوق بشر در ایران (CHRI). (2026, April). UN rights chief urges halt to executions, warns of escalating repression in Iran.