معماری عدالت انتقالی و مدیریت خشونت در ایران

ByDavid Parsian

از انتقام‌جویی تا عدالت ترمیمی و سازوکارهای عفو در برابر حقیقت – تحلیل حقوقی سازوکارهای حقیقت‌یاب، لستراسیون و پاسخگویی کیفری

چکیده

با تعمیق بحران‌های ساختاری و تشدید چالش‌های مشروعیت در جمهوری اسلامی ایران، چشم‌انداز فروپاشی این نظام سیاسی، ضرورت تدوین یک نقشه راه جامع برای دوران گذار دموکراتیک را بیش از پیش برجسته ساخته است. این پژوهش، به بررسی فلسفه، ضرورت‌ها و ظرایف اجرایی مکانیزم‌های «عدالت انتقالی» (Transitional Justice) در ایرانِ فردای گذار می‌پردازد. با اتکا به چارچوب‌های نظری اندیشمندانی چون راتی تایتل (Ruti Teitel) و رومن دیوید (Roman David)، و با نگاهی انتقادی به تجربیات جهانی—از کمیسیون حقیقت و آشتی آفریقای جنوبی تا فاجعه نابعثی سازی در عراق—این مقاله استدلال می‌کند که ایران نیازمند یک مدل «پایین‌به‌بالا» و جامعه‌محور است. در این راستا، یک چارچوب شش‌ستونی برای بومی‌سازی عدالت انتقالی در ایران ارائه می‌گردد که شامل: برچیدن و جرم‌انگاری آپارتاید جنسیتی، نهادینه‌سازی سکولاریسم سیاسی، اجرای استراتژی «عفو در برابر حقیقت»، لستراسیون (پاک‌سازی) قانون‌مند نهادی، بازسازی استقلال قوه قضائیه، و در نهایت ایجاد صندوق‌های جبران خسارت ملی است.

۱. مقدمه: تنش معرفت‌شناختی در تقاطع تاریخ و استقرار حاکمیت قانون

جامعه ایران امروز در یکی از پیچیده‌ترین و خطیرترین تقاطع‌های تاریخی خود ایستاده است. دهه‌ها حکمرانی مبتنی بر انقیاد سیستماتیک، سرکوب آزادی‌های مدنی، اعدام‌های فراقانونی و اعمال خشونت بی‌حدوحصر دولتی—از کشتار زندانیان سیاسی در دهه شصت تا سرکوب خونین اعتراضات آبان ۱۳۹۸، خیزش سراسری «زن، زندگی، آزادی» در سال ۲۰۲۲، و کشتار معترضان در جریان بحران‌ها و ناآرامی‌های سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶—زخم‌های عمیقی بر پیکره روان جمعی ایرانیان وارد ساخته است.1 در چنین بستری از تروماهای انباشته‌شده، هنگامی که نظام‌های اقتدارگرا در مسیر فروپاشی قرار می‌گیرند، وسوسه انتقام‌جویی به عنوان یک واکنش غریزی، فوری و از منظر روان‌شناختی کاملاً قابل‌درک، در میان قربانیان و بازماندگان شعله‌ور می‌شود.1 برای مادران دادخواه که دهه‌ها در جستجوی استخوان‌های فرزندانشان در گورهای دسته‌جمعی بوده‌اند، یا جوانانی که عامدانه با شلیک گلوله‌های ساچمه‌ای سیستم امنیتی نابینا شده‌اند، مفاهیمی نظیر «مدارا»، «بخشش» یا «آشتی ملی» در نگاه نخست می‌تواند به مثابه خیانتی آشکار به خون جان‌باختگان تقلی شود.1

با این حال، منطق تاریخ و تجربیات جهانیِ گذار به دموکراسی، حقیقتی بی‌رحم را به اثبات رسانده است:

اگر ماشین کشتار و سرکوب یک رژیم استبدادی صرفاً با ماشین اعدام و جوخه‌های آتشِ رژیم جدید جایگزین شود، تنها جای جلاد و قربانی در تئاتر تاریخ عوض شده و بذر استبدادی نوین در خاکی که هنوز بوی خون می‌دهد، کاشته خواهد شد.1 به تعبیر رامین جهانبگلو، فیلسوف برجسته ایرانی، استقرار یک دموکراسی پایدار مستلزم آن است که ظرفیت‌های عظیم مدنیِ تولید شده در جامعه، تحت‌الشعاع «سایه شوم خشونت» و روحیه انتقام‌گیری قرار نگیرد؛ در این پارادایم، بخشش به معنای فراموشی نیست، بلکه یک استراتژی پراگماتیک برای متوقف ساختن چرخه تولید خشونت است.1 دزموند توتو (Desmond Tutu)، از معماران اصلی آفریقای جنوبیِ پسا-آپارتاید، نیز تاکید دارد که بخشایش والاترین شکل تأمین منافع ملی است، چرا که تنها از این طریق، قربانی از زنجیر اتصال روانی به شکنجه‌گر خود رها می‌شود.1

از این رو، رسالت بنیادین در دوران گذار سیاسی، تنها معطوف به سرنگونی ساختار پیشین نیست، بلکه متمرکز بر تضمین عدم تکرار جنایات است.

این امر نیازمند یک شیفت پارادایمی از «عدالت کیفری و تلافی‌جویانه» (Retributive Justice)—که مبتنی بر مفهوم باستانی قصاص (Lex Talionis) و تحمیل درد معادل است—به سمت استقرار «عدالت ترمیمی» (Restorative Justice) و مکانیسم‌های کلان عدالت انتقالی است.1

۲. تبارشناسی نظری و سیر تطور عدالت انتقالی

برای درک دقیق ابعاد مفهومی عدالت انتقالی، ارجاع به ادبیات آکادمیک این حوزه ضروری است. راتی تایتل (Ruti Teitel)، استاد حقوق و نظریه‌پرداز برجسته، در اثر کلاسیک خود با عنوان «عدالت انتقالی» (منتشر شده توسط انتشارات دانشگاه آکسفورد)، این مفهوم را به عنوان پاسخی حقوقی و سیاسی به شرارت‌های نهادینه یک رژیم در دوران تغییرات بنیادین سیاسی تعریف می‌کند.10 به باور تایتل، پارادایم عدالت انتقالی از فاز نخست خود پس از جنگ جهانی دوم (دادگاه‌های نورنبرگ که تمرکزی کاملاً کیفرمحور داشتند)، عبور کرده و در اواخر قرن بیستم، با موج دموکراتیزاسیون در آمریکای لاتین و آفریقای جنوبی، به یک هنجار بین‌المللی برای بازسازی حاکمیت قانون تبدیل شده است.10

در این تکامل پارادایمی، عدالت ترمیمی جایگاهی محوری یافته است. این رویکرد به جای تمرکز صرف بر مجازات متخلف، بر ترمیم روابط ازهم‌گسیخته اجتماعی، پاسخگویی نهادینه، و «کشف حقیقت» استوار است.1 پریسیلا هاینر (Priscilla Hayner)، از بنیان‌گذاران مرکز بین‌المللی عدالت انتقالی (ICTJ)، در کتاب تاثیرگذار خود «حقایق ناگفتنی» (Unspeakable Truths)، با بررسی بیش از چهل کمیسیون حقیقت در سراسر جهان، استدلال می‌کند که کشف و مستندسازی رسمیِ حقایق، پیش‌شرط قطعی برای التیام ترومای جمعی، اجرای برنامه‌های جبران خسارت و جلوگیری از تحریف تاریخ توسط عاملان جنایت است.14

۳. پارادایم آفریقای جنوبی: دستاوردها، چالش‌ها و نقدهای ساختاری

برای فهم مسیر صعب‌العبور اجرای عدالت در دوران گذار، بررسی عمیق تجربه آفریقای جنوبی در جریان فروپاشی رژیم نژادپرست آپارتاید بسیار راهگشاست.1 در میانه دهه نود میلادی، نلسون ماندلا و رهبران کنگره ملی آفریقا (ANC) در جریان مذاکرات گذار دموکراتیک با یک واقعیت تلخ روبه‌رو شدند: نظام حقوقی کلاسیک توان پاسخگویی به جنایات سیستماتیک و نهادینه‌شده را ندارد. محاکمه ده‌ها هزار نفر از عوامل رژیم آپارتاید، هم از نظر لجستیکی برای یک سیستم قضایی نوپا غیرممکن بود و هم از نظر سیاسی می‌توانست به شورش مسلحانه بدنه امنیتی سابق و فروپاشی کشور بینجامد.1

۳.۱. کمیسیون حقیقت و آشتی و استراتژی عفو مشروط

برای خروج از این بن‌بست، پارلمان آفریقای جنوبی در سال ۱۹۹۵ قانون ترویج وحدت ملی را تصویب کرد که منجر به تأسیس «کمیسیون حقیقت و آشتی» (TRC) گردید؛ نهادی که دزموند توتو آن را دستگاه اینکوباتور (Incubator) التیام و بخشایش ملی نامید.1 نوآوری بزرگ این کمیسیون، انتقال روند دادرسی از اتاق‌های بسته دادگاه‌ها به عرصه عمومی بود. در این استراتژی، معامله‌ای تاریخی شکل گرفت: اعطای «عفو مشروط در برابر حقیقت» (Amnesty for Truth). عوامل رژیم آپارتاید تنها در صورتی از پیگرد کیفری مصون می‌ماندند که تمام جزئیات سیاسی، لجستیکی و عملیاتی جنایات خود را به طور کامل افشا کنند.1

پژواک این رویکرد در پرونده پیچیده «یوجین دی کوک» (Eugene de Kock)، فرمانده جوخه‌های ترور آپارتاید ملقب به «نخست‌وزیر شرارت»، تجلی یافت. وی که مسئول شکنجه و قتل صدها فعال سیاه‌پوست بود، پس از اعتراف صریح، ابراز ندامت، و همکاری با مقامات برای یافتن بقایای اجساد قربانیان ناپدیدشده، مشمول آزادی مشروط شد. این تصمیم اگرچه برای خانواده‌های قربانیان بسیار جانکاه بود، اما به طور مؤثری ماشین تولید خشونت را متوقف کرد و حقایقی را آشکار ساخت که در هیچ دادگاه کیفریِ استانداردی قابل کشف نبود.1

۳.۲. نقدهای محمود ممدانی و محدودیت‌های مدل TRC

علیرغم شهرت جهانی، مدل آفریقای جنوبی بی‌نقص نبود و با نقدهای جدی از سوی اندیشمندان مواجه است. محمود ممدانی (Mahmood Mamdani)، نظریه‌پرداز برجسته، در نقد خود بر گزارش TRC، سه محدودیت و ضعف اساسی را در این الگو شناسایی می‌کند.18 نخست، محدودیت‌های زمانی و دامنه‌ایِ تعیین‌شده برای کمیسیون باعث شد تا تمرکز منحصراً بر نقض فاحش یکپارچگی بدنی (مانند قتل، شکنجه و ناپدیدسازی قهری) قرار گیرد.20

در نتیجه، این کمیسیون با «فردی‌سازی» مفهوم قربانی، خشونت ساختاری و نهادینه سیستم آپارتاید را—که میلیون‌ها سیاه‌پوست را به صورت روزمره از طریق قوانین جابجایی اجباری و آپارتاید اقتصادی هدف قرار می‌داد—نادیده گرفت.18 دوم، TRC در برجسته‌سازی ماهیت سیستم آپارتاید به عنوان شکلی از قدرت که بومیان را اساساً متفاوت از غیربومیان اداره می‌کرد، ناکام ماند.18 سوم، اجرای استراتژی عفو، عملاً به بسط مصونیت (Impunity) برای بسیاری از عاملان سیاسی منجر شد. رهبرانی نظیر اف. دبلیو. دی کلرک (F.W. de Klerk) با ادعای بی‌اطلاعی از جزئیات عملکرد جوخه‌های مرگ، از زیر بار مسئولیت حقوقی شانه خالی کردند و کمیسیون نتوانست عدالت اجتماعی-اقتصادی را به اندازه عدالت نمادین محقق سازد.1

با این وجود، بزرگترین دستاورد این مدل—به تعبیر مهرانگیز کار، حقوقدان برجسته ایرانی—این بود که با اتخاذ رویکرد «بخشش به جای انتقام»، سیستم قضایی نوپا را از تبدیل شدن به ابزاری برای تصفیه‌حساب سیاسی محافظت کرد و اجازه داد تا استقلال ذاتی قوه قضائیه برای آینده کشور حفظ شود.1

۴. لستراسیون و تصفیه نهادی: دوگانه فاجعه عراق و موفقیت اروپای شرقی

یکی از بحرانی‌ترین مراحل در دوران گذار، نحوه برخورد با ساختارهای اداری، امنیتی و قضاییِ به‌جامانده از رژیم سرکوبگر است. فرآیند تصفیه کارکنان دولتی که به «لستراسیون» (Lustration) و «وتینگ» (Vetting) مشهور است، نقشی حیاتی در تضمین عدم بازگشت استبداد ایفا می‌کند.25

رومن دیوید (Roman David) در مطالعات جامع خود پیرامون لستراسیون در اروپای شرقی، سیستم‌های پرسنلی دوران گذار را به سه دسته طبقه‌بندی می‌کند: ۱. سیستم‌های طردکننده (Exclusive): مبتنی بر اخراج خودکار افراد وابسته به رژیم پیشین از مناصب دولتی (نظیر مدل اولیه در جمهوری چک).27 ۲. سیستم‌های فراگیر (Inclusive): که در آن‌ها کارکنان علیرغم سوابق خود می‌توانند در صورت عدم اثبات جنایت به کار ادامه دهند.29 ۳. سیستم‌های آشتی‌جویانه (Reconciliatory): که به مقاماتِ دارای سوابق تیره، فرصت مجددی برای اشتغال در بخش عمومی می‌دهند، مشروط بر آنکه حقیقت را درباره گذشته خود به طور کامل اعتراف و افشا کنند (نظیر تجربیات مجارستان و لهستان).27

پژوهش‌های دیوید نشان می‌دهد که سیستم‌های آشتی‌جویانه و فراگیر، از طریق فرآیند کشف حقیقت، پتانسیل بسیار بیشتری برای ارتقای اعتماد به دولت جدید و پیشبرد همبستگی اجتماعی دارند، در حالی که سیستم‌های صرفاً طردکننده ممکن است به شکاف‌های اجتماعی دامن بزنند.27

در نقطه مقابلِ موفقیت نسبی اروپای شرقی، تجربه فاجعه‌بار «نابعثی‌سازی» (De-Baathification) در عراق پس از سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳ قرار دارد. پل برمر (Paul Bremer)، حاکم غیرنظامی آمریکایی، در یکی از نخستین فرمان‌های تشکیلات موقت ائتلاف (CPA)، دستور انحلال کامل ارتش عراق و اخراج فله‌ای ده‌ها هزار نفر از اعضای حزب بعث را از تمامی ارکان دولتی، دانشگاهی و آموزشی صادر کرد.1 این رویکرد کورکورانه و غیرمنعطف که فاقد استانداردهای دادرسی عادلانه بود، دیوان‌سالاری کشور را به طور کامل متلاشی کرد و صدها هزار تکنوکرات و نظامی بیکار و تحقیرشده را مستقیماً به آغوش گروه‌های شورشی مسلح و شبکه‌های تروریستی سوق داد.1

به باور پابلو د گریِف (Pablo de Greiff)، استراتژی‌های پاک‌سازی باید به عنوان ابزاری پیشگیرانه (Prevention) و با رعایت دقیق حقوق افراد طراحی شوند، نه به عنوان مکانیزمی برای انتقام‌گیری گروهی.35

۵. بسترسازی گذار در ایران: ضرورت اتخاذ رویکرد جامعه‌محور

تطبیق و اجرای عدالت انتقالی در ایران پسا-جمهوری اسلامی نمی‌تواند صرفاً یک کپی‌برداری مکانیکی از مدل آفریقای جنوبی یا دادگاه‌های بین‌المللی باشد.1 ایرانِ امروز فاقد برخی مؤلفه‌های تسهیل‌گر دوران گذار در آفریقای جنوبی است؛ هیچ رهبر کاریزماتیک و بلامنازعی نظیر نلسون ماندلا وجود ندارد و ساختار حزبی یکپارچه‌ای مشابه کنگره ملی آفریقا نیز در میان اپوزیسیون به چشم نمی‌خورد.1 اپوزیسیون ایران ماهیتاً متکثر، چندپارچه و دارای گسست‌های تاریخی است.1 بنابراین، مدل عدالت انتقالی ایران باید یک «مدل پایین‌به‌بالا» (Bottom-Up) و جامعه‌محور باشد که در آن قربانیان، نهادهای مدنی و حقوقدانان مستقل، معماران اصلی فرآیند دادخواهی باشند.1

۵.۱. نقش‌آفرینی جامعه مدنی: از ایران تریبونال تا مستندسازی سیستماتیک

ظرفیت‌های مدنی ایران پیشتر کارآمدی خود را در مستندسازی جنایات نشان داده است. برگزاری «ایران تریبونال» (Iran Tribunal) در بازه زمانی ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۳ در لندن و لاهه، نمونه‌ای درخشان از این ظرفیت است. این دادگاه مردمی که توسط خانواده‌های قربانیان اعدام‌های دهه شصت (به‌ویژه سال ۱۳۶۷) و فعالان حقوق بشر سازماندهی شد، با استماع شهادت ده‌ها جان‌به‌دربرده، نشان داد که جامعه مدنی می‌تواند خلأ ناشی از عدم امکان پیگیری قضایی در دادگاه‌های بین‌المللی کیفری (نظیر ICC) را پر کند.1 همچنین تلاش‌های گسترده نهادهایی نظیر «بنیاد عبدالرحمن برومند» (Abdorrahman Boroumand Center) در ایجاد پایگاه داده «امید»، که مشخصات و مستندات مربوط به بیش از ۲۲ هزار اعدام، هزاران ترور خارج از چارچوب قضایی و موارد شکنجه را با دقت آکادمیک بایگانی کرده است، بستر ادله اثباتی مستحکمی را برای دادگاه‌های آینده و کمیسیون‌های حقیقت‌یاب فراهم آورده است.42

۵.۲. هماهنگی‌های سیاسی اخیر: کنگره آزادی ایران

در سطح هماهنگی‌های سیاسی، تلاش‌ها برای ایجاد پلتفرم‌های دموکراتیکِ پیش از گذار، در اواخر مارس ۲۰۲۶ با برگزاری «کنگره آزادی ایران» (Iran Freedom Congress) در لندن وارد مرحله نوینی شد.46 این کنگره که در پی تشدید تنش‌های ژئوپلیتیک (جنگ ۱۲ روزه) و سرکوب‌های خونین داخل ایران زودتر از موعد مقرر تشکیل جلسه داد، هدف خود را عبور از پراکندگی و ایجاد یک چارچوب پاسخگو، کثرت‌گرا و سازمان‌یافته برای مدیریت دوران گذار اعلام کرد.3 وجود چنین نهادهایی برای جلوگیری از خلاء قدرت در فردای فروپاشی، می تواند حیاتی ارزیابی می‌شود.49

۶. معماری عدالت انتقالی: ارکان شش‌گانه برای ایرانِ پسا-جمهوری اسلامی

برای بومی‌سازی عدالت انتقالی در شرایط پیچیده ایران، چارچوب عملیاتی باید بر شش محور استراتژیک استوار گردد 1:

رکن اول: برچیدن و جرم‌انگاری «آپارتاید جنسیتی»

در حالی که موتور محرک بی‌عدالتی در آفریقای جنوبی سیستم برتری نژادی بود، در ایران نقطه ثقل ستم نهادینه بر اعمال یک «آپارتاید جنسیتی» (Gender Apartheid) عمیق استوار است.1 بر اساس مستندات کمپین‌های بین‌المللی و گزارش‌های نهادهایی چون کمپین حقوق بشر ایران (CHRI)، این سیستم به صورت عامدانه برای سلطه کامل بر نیمی از جامعه طراحی شده و در ۷ بعد اصلی متجلی است:

۱. پوشش اجباری: تحمیل حجاب از سنین کودکی و اعمال خشونت فیزیکی، جریمه و حبس علیه نافرمانان توسط پلیس امنیت اخلاقی و لایحه فاجعه بار و واپسگرای «عفاف و حجاب».50

۲. قیمومیت مردانه و محدودیت سفر: سلب حق خروج از کشور و اخذ گذرنامه برای زنان شوهردار بدون اذن همسر.50 ۳. تبعیض در خانواده و ازدواج: قانونی بودن کودک‌همسری (ازدواج دختران ۱۳ ساله و کمتر با اذن دادگاه)، حق طلاق یک‌جانبه برای مردان، و واگذاری خودکار حضانت فرزندان بالای هفت سال به پدر.50 ۴. نابرابری اقتصادی: سهم ارث نابرابر (نصف بودن سهم دختران نسبت به پسران).50 ۵. موانع اشتغال: ممنوعیت تصدی مناصب کلان قضایی و حق وتوی شوهر در اشتغال زن (ماده ۱۱۱۷ قانون مدنی).50 ۶. قانون مجازات کیفری تبعیض‌آمیز: سن مسئولیت کیفری ۹ سال برای دختران در برابر ۱۵ سال برای پسران، و ارزش‌گذاری نصف برای شهادت زن در دادگاه.50 ۷. حذف از عرصه عمومی و ورزش: ممنوعیت ورود به استادیوم‌ها و تحمیل پوشش در میادین بین‌المللی.50

این محدودیت‌ها صرفاً یک تبعیض ساده حقوقی نیستند. هیئت مستقل حقیقت‌یاب سازمان ملل متحد درباره ایران (FFMI) به ریاست سارا حسین، در گزارش‌های سال ۲۰۲۴ و اوایل ۲۰۲۶ خود (پس از تمدید ماموریت برای بررسی کشتارهای ۲۰۲۵-۲۰۲۶)، صراحتاً اعلام کرد که اقدامات حکومت جمهوری اسلامی از جمله قتل، شکنجه، تجاوز جنسی و آزار ساختارمند، مصداق بارز «جنایت علیه بشریت» مبتنی بر آزار جنسیتی است.2 حقوقدانان بین‌المللی نظیر کریمه بنون (Karima Bennoune) در حال پیشبرد یک کارزار جهانی برای گنجاندن مفهوم «آپارتاید جنسیتی» در پیش‌نویس معاهده جدید سازمان ملل در خصوص جنایات علیه بشریت (در بازه مذاکرات ۲۰۲۵-۲۰۲۶) هستند.55 در نظام حقوقی جدیدِ پسا-گذار، این آپارتاید باید صراحتاً لغو و جرم‌انگاری شود و معماران اصلی آن به عنوان ناقضان قوانین بین‌المللیِ جنایت علیه بشریت تحت پیگرد قرار گیرند.1

تجلیات آپارتاید جنسیتی در ساختار حقوقی

ابزار سرکوب و ضمانت اجرا

تبعات برای جامعه زنان

قوانین حجاب و پوشش اجباری

لایحه عفاف و حجاب، گشت ارشاد، جریمه خودکار بانکی 50

سلب خودمختاری بدنی، حبس، خطر مرگ (نظیر پرونده مهسا امینی) 50

قوانین خانواده و قیمومیت

اذن ولی برای ازدواج، اذن شوهر برای سفر و گذرنامه 50

محدودیت آزادی حرکت، رواج کودک‌همسری نهادینه 50

نظام کیفری و حقوق مدنی

ارزش نصف شهادت زن، نابرابری شدید در ارث و دیه 50

کاهش ارزش حقوقی و انسانی زنان به شهروند درجه دوم 50

رکن دوم: سکولاریسمِ سیاسیِ نهادینه به عنوان ضامن حقوق بشر

همان‌گونه که قانون اساسی ۱۹۹۶ آفریقای جنوبی با نهادینه‌سازی سکولاریسم به امتیازات ویژه کلیسای پروتستان پایان داد، عدالت انتقالی در ایران بدون لغو کامل ساختار حقوقی-تئولوژیک «ولایت فقیه» و خلع ید نهاد روحانیت از رانت‌های سیستمی و فراقانونی، ناممکن خواهد بود.1

جامعه ایران تحولات عمیق ایدئولوژیک را از سر گذرانده است. پیمایش‌های علمی نهاد پژوهشی «گَمان» (GAMAAN) به مدیریت پویان تمیمی عرب و عمار ملکی، تصویر دقیقی از این تغییرات در سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ ارائه می‌دهد.62 در آخرین نظرسنجی‌ها، که با استفاده از پلتفرم‌های ایمن برای حفظ حریم خصوصی پاسخ‌دهندگان انجام شده، مشخص گردید که اکثریت قاطع ایرانیان (حدود ۶۸ تا ۷۳ درصد) خواهان جدایی دین از سیاست و مخالف تداوم جمهوری اسلامی هستند.63 حدود ۲۲ درصد از پاسخ‌دهندگان خود را بی‌دین، ۸.۸ درصد آتئیست و ۵.۸ درصد آگنوستیک معرفی کرده‌اند که نشان‌دهنده یک «شیفت سکولار» بی‌سابقه در تاریخ منطقه است.3

آصف بیات، جامعه‌شناس، این پدیده را «پسا-اسلام‌گرایی» می‌نامد؛ شرایطی که در آن ایمان شخصی ممکن است تداوم یابد اما پروژه سیاسیِ مبتنی بر دین کاملاً فروپاشیده است.68 بر این اساس، تحلیلگران و پژوهشگرانی نظیر تمیمی عرب استدلال می‌کنند که دولت آینده نباید به دنبال «نجات روح» شهروندان باشد.1

قانون اساسی جدید باید متضمن استقرار نظمی دموکراتیک و قوانین «زمینی» باشد که نهاد دین را به طور مطلق از سیاست‌گذاری عمومی، نظام آموزشی و قضاوت کیفری تفکیک نماید.1

رکن سوم: استراتژی «عفو در برابر حقیقت» برای شکستن قانون سکوت

مواجهه با دستگاه سرکوب گسترده و درهم‌تنیده جمهوری اسلامی—متشکل از صدها هزار نیروی رده‌پایین بسیج، سپاه پاسداران، و نیروهای امنیتی—پیچیده‌ترین چالش دوران گذار است.1 محاکمه و حبس تک‌تک این افراد عملاً غیرممکن بوده و اجرای آن مستقیماً به بی‌ثباتی سیاسی، رادیکالیزه شدن این نیروها و فروپاشی نظام اداری منجر می‌شود.1 بومی‌سازی مدل آفریقای جنوبی در اینجا راهگشاست: اجرای مکانیسم «عفو در برابر حقیقت» تا وفاداری سازمانی و قانون سکوت (Omertà) در هم شکسته شود و نیروهای رده‌پایین علیه فرماندهان خود بشورند.1 در این خروجی قانونی (Off-ramp)، عوامل جزء سرکوب تنها در صورت احراز شروط سخت‌گیرانه زیر از مصونیت قضایی بهره‌مند خواهند شد 1: ۱. تسلیم و معرفی داوطلبانه پیش از بازداشت. ۲. افشای کامل هویت فرماندهان، آمران اصلی و شبکه‌های تصمیم‌گیرنده. ۳. ارائه اطلاعات مستند از محل دفن شبانه معترضان کشته‌شده و گورهای دسته‌جمعی دهه شصت، تا مادران خاوران و آبان پس از دهه‌ها سکوت بتوانند عزیزان خود را بیابند.1 ۴. اعتراف علنی در پیشگاه ملت، ابراز ندامت واقعی و پذیرش مسئولیت مدنی.1

البته بدیهی است که آمران اصلی سرکوب، اعضای ارشد بیت رهبری، قضات صادرکننده احکام اعدام، فرماندهان سپاه و عاملان فساد کلان اقتصادی تحت هیچ شرایطی مشمول این عفو نخواهند شد و باید بر اساس موازین حقوق بین‌الملل محاکمه شوند.1

رکن چهارم: لستراسیون هدفمند و پاک‌سازی نهادی

برای حفاظت از دموکراسی شکننده، نیازمند قوانینی با ماهیت شبه‌کیفری (Semi-retributive) هستیم. ایران نباید در دام «نابعثی‌سازی» کورکورانه مدل عراق بیفتد.1 مدل لستراسیون قانون‌مند (مشابه جمهوری چک و لهستان با گرایش به سیستم‌های آشتی‌جویانه) مناسب‌ترین گزینه است.1 در این مدل، کمیسیون‌های تخصصی وتینگ (Vetting) تشکیل می‌شود تا میان تکنوکرات‌های بدنه دیوان‌سالاری (که صرفاً برای تامین معیشت کار کرده‌اند) و نیروهای کادرسازی‌شده ایدئولوژیک تمایز قائل شوند.1

افراد کلیدیِ نهادهای غارتگر اقتصادی (نظیر ستاد اجرایی فرمان امام و بنیاد مستضعفان) و قضات دادگاه‌های انقلاب باید به دقت شناسایی شده و از تصدی هرگونه پست کلیدی در دولت، دستگاه قضایی و نهادهای امنیتی منع گردند.1 این پاک‌سازی هدفمند، ضمن حفظ ظرفیت‌های کارشناسی کشور، ارکان دموکراسی را از نفوذ عوامل خرابکار مصون می‌دارد.1

رکن پنجم: اصلاحات بنیادین نهادی و بازسازی استقلال قوه قضائیه

عدالت انتقالی بدون وجود یک سیستم قضایی پاک و مستقل، پروژه‌ای شکست‌خورده است. قوه قضائیه در جمهوری اسلامی به جای پاسداری از حقوق بشر، بازوی سرکوب نهادهای امنیتی بوده است.1 مهرانگیز کار تاکید می‌کند که بازسازی این نهاد و تصفیه قضات فاسد، پیش‌شرط قطعی استقرار حاکمیت قانون است.1 دادگاه‌های دوران گذار نباید به ابزار انتقام و صدور «احکام فله‌ای» تبدیل شوند؛ بلکه باید نمادِ اعلای دادرسی منصفانه باشند تا به جامعه اثبات شود که دوران بی‌عدالتی به سر آمده است.1

رکن ششم: جبران خسارت و احیای سرمایه اخلاقی

نقطه ثقل عدالت ترمیمی، التیام آلام بازماندگان است. ایجاد صندوق‌های ملی «جبران خسارت» (Reparations) برای پرداخت غرامت‌های مادی، پزشکی و روان‌شناختی به قربانیان خشونت دولتی ضروری است.1

منابع این صندوق می‌تواند از محل مصادره قانونی و شفاف اموالِ کارتل‌های اقتصادی وابسته به سپاه پاسداران و الیگارشی حاکم تامین شود.1 این منابع باید مستقیماً صرف حمایت پزشکی از آسیب‌دیدگان (به‌ویژه مجروحان و نابیناشدگان خیزش‌های اخیر)، پرداخت خسارت مالی به خانواده‌های اعدام‌شدگان و ساخت موزه‌ها و بناهای یادبود در شکنجه‌گاه‌هایی چون زندان اوین، رجایی‌شهر و بازداشتگاه کهریزک گردد.1 این برنامه‌های جبرانی، «سرمایه اخلاقی» ازدست‌رفته را به کالبد جامعه تزریق کرده و مفهوم شهروندیِ برابر و محترم را احیا خواهد کرد.1

رویکرد / مکانیزم

مدل سنتی جمهوری اسلامی

مدل بومی‌سازی‌شده عدالت انتقالی

فلسفه اجرای عدالت

انتقام کور، دادگاه‌های نمایشی و ارعاب جامعه 1

کشف حقیقت، دادرسی عادلانه، و عدالت ترمیمی 1

مواجهه با عوامل سرکوب جزء

مصونیت قضایی و پاداش سیستماتیک 1

طرح «عفو در برابر کشف حقیقت» جهت شکستن ماشین سرکوب 1

پالایش نهادهای دولتی

تصفیه‌های مکتبی و حذف متخصصان غیرخودی 1

لستراسیون هدفمند، حفظ تکنوکرات‌ها و اخراج آمران ایدئولوژیک 1

جایگاه قربانیان

سرکوب، ناپدیدسازی قهری و ممانعت از سوگواری 1

محوریت در دادخواهی، غرامت مالی/روانی و یادبودسازی ملی 1

۷. نتیجه‌گیری

فرآیند گذار از جمهوری اسلامی به یک دموکراسی پایدار در ایران، بسیار فراتر از یک جابه‌جایی ساده در ساختار قدرت یا تغییر نمادهای سیاسی است. این دگردیسی مستلزم یک حرکت تمدنی از «سیاست مبتنی بر خون، گیوتین و حذف فیزیکی» به سوی «سیاست مبتنی بر قانون، مدیریت مدنی و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز» است.1 استقرار چنین نظامی نیازمند پرورش ذهنیت دموکراتیک در جامعه است و با بهره‌گیری از ابزارهای توتالیتر و منطق انتقام‌جوییِ ویرانگر، نمی‌توان پایه‌های یک جامعه آزاد را بنا نهاد.1

تجربیات جهانی در حوزه عدالت انتقالی نشان می‌دهد که طراحی دقیق مکانیزم‌ها، پیش‌شرط جلوگیری از بازگشت استبداد است. تدوین استراتژی‌های بومی که بر برچیدن سیستم آپارتاید جنسیتی و جرم‌انگاری آن در سطح بین‌المللی تاکید دارد 50، همراه با نهادینه‌سازی یک نظام سکولار منطبق با تغییرات عمیق ارزشی و عقیدتی جامعه ایران 63، پایه‌های حقوقی و اجتماعی نظم جدید را شکل می‌دهد. علاوه بر این، اتخاذ رویکردهای پراگماتیک نظیر لستراسیونِ قانون‌مند (به جای تصفیه‌های کور مشابه عراق) 29، و اجرای استراتژی جسورانه «عفو در برابر حقیقت» برای فروپاشی ماشین امنیتی بدون فروپاشی کشور 1، ضامن گذاری کم‌هزینه خواهد بود.

نخبگان، احزاب، نهادهای مدنی و پلتفرم‌های سیاسیِ سازمان‌یافته (نظیر کنگره آزادی ایران) رسالتی تاریخی بر دوش دارند تا با کنترل هیجانات زودگذر، چارچوبی معتبر، علمی و منطبق با موازین بین‌المللی حقوق بشر به مردم ایران ارائه دهند.1

تنها از طریق پایبندی به این اصول شفاف، اجرای عادلانه و بی‌طرفانه قانون، و التیام مرهم بر زخم‌های تاریخیِ بازماندگان است که می‌توان تضمین کرد ایرانِ فردا، سرزمینی خواهد بود متعلق به تمام شهروندانش؛ فارغ از تفاوت‌ها، باورها، جنسیت و قومیت. شکست در طراحی و اجرای این معماری گذار، گزینه‌ای نیست که تاریخ، آیندگان و قربانیان ستم بر ما ببخشایند.1

Referenzen

  1. V3- Die Rede_PER.docx
  2. Independent International Fact-Finding Mission on the Islamic …, Zugriff am Juli 2, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Independent_International_Fact-Finding_Mission_on_the_Islamic_Republic_of_Iran
  3. 2025–2026 Iranian protests – Wikipedia, Zugriff am Juli 2, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/2025%E2%80%932026_Iranian_protests
  4. از عدالت همزمان و انتقالی تا عدالت زیست محیطی – رادیو فردا, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.radiofarda.com/a/31683368.html
  5. Reflections on Forgiveness and Transitional Justice in Iran, Zugriff am Juli 2, 2026, https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/future-of-iran/2012-future-of-iran-by-ramin-jahanbegloo-reflections-on-forgivenessand-transitional-justice-in-iran.pdf?sfvrsn=0
  6. Building Bridges – Ubuntu and Servant Leadership, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.academialideresubuntu.org/images/book/IO1_EN_BuldingBridgesUbuntu.pdf
  7. Archbishop Desmond Tutu: ‚The Truth and Reconciliation Process – Restorative Justice‘ – The Longford Trust, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.longfordtrust.org/longford-lecture/past-lectures/archbishop-desmond-tutu-the-truth-and-reconciliation-process-restorative-justice/
  8. Truth and reconciliation commissions: international experiences – Parliament of Australia, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research/Research_Papers/2024-25/Truthandreconciliation
  9. Institutionalizing restorative justice procedures in the police, Zugriff am Juli 2, 2026, https://jclc.sdil.ac.ir/article_141510_en.html
  10. „Transitional Justice“ by Ruiti G. Teitel – DigitalCommons@NYLS, Zugriff am Juli 2, 2026, https://digitalcommons.nyls.edu/fac_books/6/
  11. Transitional Justice – Hardcover – Ruti G. Teitel – Oxford University Press, Zugriff am Juli 2, 2026, https://global.oup.com/academic/product/transitional-justice-9780195100648
  12. Transitional Justice Genealogy – Harvard University, Zugriff am Juli 2, 2026, https://journals.law.harvard.edu/hrj/wp-content/uploads/sites/83/2020/06/16HHRJ69-Teitel.pdf
  13. Between Vengeance and Forgiveness: South Africa’s Truth and Reconciliation Commission – MIT Press Direct, Zugriff am Juli 2, 2026, https://direct.mit.edu/ngtn/article-pdf/14/4/319/2387040/j.1571-9979.1998.tb00170.x.pdf
  14. Unspeakable Truths: Transitional Justice and the Challenge of Truth Commissions, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.routledge.com/Unspeakable-Truths-Transitional-Justice-and-the-Challenge-of-Truth-Commissions/Hayner/p/book/9780415806350
  15. Unspeakable Truths: Transitional Justice and the Challenge of Truth Commissions – Hayner, Priscilla B. B.: 9780415806350 – AbeBooks, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.abebooks.com/9780415806350/Unspeakable-Truths-Transitional-Justice-Challenge-0415806356/plp
  16. Truth Commissions and Transitional Justice – Open Society Foundations, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.opensocietyfoundations.org/voices/truth-commissions-and-transitional-justice
  17. Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research/Research_Papers/2024-25/Truthandreconciliation#:~:text=The%20TRC’s%20restorative%20justice%20model,the%20truth%20and%20foster%20reconciliation.
  18. Amnesty or Impunity? A Preliminary Critique of the Report of the Truth and Reconciliation Commission of South Africa (TRC). – Restorative Justice, Zugriff am Juli 2, 2026, https://restorativejustice.org/rj-archive/amnesty-or-impunity-a-preliminary-critique-of-the-report-of-the-truth-and-reconciliation-commission-of-south-africa-trc/
  19. International Human Rights and the Politics of Memory: Limits and Challenges | Request PDF – ResearchGate, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.researchgate.net/publication/241841380_International_Human_Rights_and_the_Politics_of_Memory_Limits_and_Challenges
  20. 14 Amnesty or impunity? A preliminary critique of the Report of the Truth and Reconciliation Commission of South Africa | Cambridge, Zugriff am Juli 2, 2026, https://resolve.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/33B476F7C314707D96082397D899A01A/9780511808487c14_p325-361_CBO.pdf/amnesty_or_impunity_a_preliminary_critique_of_the_report_of_the_truth_and_reconciliation_commission_of_south_africa.pdf
  21. AMNESTY OR IMPUNITY? A PRELIMINARY CRITIQUE OF THE REPORT OF THE TRUTH AND RECONCILIATION COMMISSION OF SOUTH AFRICA (TRC)1, Zugriff am Juli 2, 2026, https://resolve.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/2FD827F0210E34F60A3D4E249639D151/9781839700798c4_p83-118_CBO.pdf/amnesty-or-impunity-a-preliminary-critique-of-the-report-of-the-truth-and-reconciliation-commission-of-south-africa-trc.pdf
  22. SOUTH AFRICA – The Centre for the Study of Violence and Reconciliation, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.csvr.org.za/wp-content/uploads/2016/06/South-African-Case-Maxine-Rubin-et-al.pdf
  23. Amnesty or Impunity? A Preliminary Critique of the Report of the Truth and Reconciliation Commission of South Africa (TRC) – Project MUSE, Zugriff am Juli 2, 2026, https://muse.jhu.edu/article/178513/summary
  24. قوه‌ی قضائیه – آسو, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.aasoo.org/fa/tag/%D9%82%D9%88%D9%87%E2%80%8C%DB%8C-%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%87
  25. Lustration – Beyond Intractability, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.beyondintractability.org/essay/lustration
  26. Justice as Prevention: Vetting Public Employees in Transitional Societies – GSDRC, Zugriff am Juli 2, 2026, https://gsdrc.org/document-library/justice-as-prevention-vetting-public-employees-in-transitional-societies/
  27. Lustration and Transitional Justice – Project MUSE, Zugriff am Juli 2, 2026, https://muse.jhu.edu/book/12039/
  28. Lustration and Transitional Justice – Roman David – Google Sites, Zugriff am Juli 2, 2026, https://sites.google.com/site/roman328/lustration-and-transitional-justice
  29. From Prague to Baghdad: Lustration Systems and their Political Effects1 | Government and Opposition – Cambridge University Press & Assessment, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.cambridge.org/core/journals/government-and-opposition/article/from-prague-to-baghdad-lustration-systems-and-their-political-effects1/F3EA681295BD455BBD96E1785C3FA2A3
  30. Lustration and Transitional Justice – University of Pennsylvania Press, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.pennpress.org/9780812243314/lustration-and-transitional-justice/
  31. De-Ba’athification – Wikipedia, Zugriff am Juli 2, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/De-Ba%27athification
  32. “Too Soft”: America’s Failure to Learn from Germany in Iraq – War on the Rocks, Zugriff am Juli 2, 2026, https://warontherocks.com/too-soft-americas-failure-to-learn-from-germany-to-iraq/
  33. Institutionalizing Exclusion: De-Ba’thification in post-2003 Iraq – Pomeps, Zugriff am Juli 2, 2026, https://pomeps.org/institutionalizing-exclusion-de-bathification-in-post-2003-iraq
  34. A Bitter Legacy: – International Center for Transitional Justice (ICTJ), Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.ictj.org/sites/default/files/ICTJ-Report-Iraq-De-Baathification-2013-ENG.pdf
  35. The Applicability of Transitional Justice in Pre-Conflict Contexts – Center on International Cooperation, Zugriff am Juli 2, 2026, https://cic.nyu.edu/wp-content/uploads/2023/02/The-Applicability-of-Transitional-Justice-Pablo-de-Greiff-2021.pdf
  36. Justice as Prevention: Vetting Public Employees in Transitional Societies, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.ssrc.org/publications/justice-as-prevention-vetting-public-employees-in-transitional-societies/
  37. Transitional Justice and Prevention, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.ictj.org/sites/default/files/ICTJ_Report_Overview_TJ_Prevention.pdf
  38. the diverse interests of transitional justice and cultural heritage in the case of the Iran – Taylor & Francis, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/17521483.2023.2239690
  39. Toward an Alternative Jurisprudential Paradigm | Yale Journal of International Law, Zugriff am Juli 2, 2026, https://yjil.yale.edu/posts/2026-02-20-toward-an-alternative-jurisprudential-paradigm
  40. Iran Tribunal: A Justice-in-making – Academia.edu, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.academia.edu/3602794/Iran_Tribunal_A_Justice_in_making
  41. POSTPONED – Visiting Lecturer Dr. Shokoufeh Sakhi | Department of English, Zugriff am Juli 2, 2026, https://english.osu.edu/events/visiting-lecturer-shokoufeh-sakhi
  42. About the Center – Abdorrahman Boroumand Center, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.iranrights.org/center
  43. Who We Are – Abdorrahman Boroumand Center, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.iranrights.org/center/who
  44. One More Excuse to Kill: Espionage Weaponized in Iran’s Unrelenting Assault on the Right to Life – Abdorrahman Boroumand Center, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.iranrights.org/library/document/5218
  45. 2025: A Year Defending Rights and Exposing Iran’s state-sponsored Violence – Abdorrahman Boroumand Center, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.iranrights.org/newsletter/issue/166
  46. Iran Freedom Congress, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.ifcongress.org/
  47. Iran opposition convenes in London to plan governance | The Jerusalem Post, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888673
  48. The Regime’s Worst Nightmare: Iran’s Opposition Unites – Middle East Forum, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.meforum.org/press-releases/the-regimes-worst-nightmare-irans-opposition-unites
  49. درباره کنگره آزادی ایران در لندن – iran emrooz, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.iran-emrooz.net/index.php/politic/more/126784/
  50. Gender Apartheid in Iran is Crushing Women’s Lives and Futures …, Zugriff am Juli 2, 2026, https://iranhumanrights.org/2025/03/gender-apartheid-in-iran-is-crushing-womens-lives-and-futures/
  51. Iran’s Hijab and Chastity Bill Underscores the Need to Codify …, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.justsecurity.org/94504/iran-hijab-bill-gender-apartheid/
  52. UN Fact-Finding Mission Warns Iran’s Human Rights Crisis Could Worsen Amid Regional Conflict, Zugriff am Juli 2, 2026, https://iranhumanrights.org/2026/03/un-fact-finding-mission-warns-irans-human-rights-crisis-could-worsen-amid-regional-conflict/
  53. Iran: UN Fact-Finding Mission identifies crimes against humanity – ARTICLE 19, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.article19.org/resources/iran-un-fact-finding-mission-crimes-against-humanity/
  54. Iran: UN extends Fact-Finding Mission’s mandate in landmark development, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/04/iran-un-expands-fact-finding-missions-mandate-in-landmark-development-to-address-human-rights-crisis/
  55. Gender Apartheid – Policy Brief – International Law and Human Rights, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.pgaction.org/ilhr/gender-apartheid.html
  56. Gender Apartheid Should Be an International Crime | Human Rights Watch, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.hrw.org/news/2025/07/14/gender-apartheid-should-be-an-international-crime
  57. UN experts urge states to recognize gender apartheid as crime against humanity – Jurist.org, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.jurist.org/news/2026/01/un-experts-urge-states-to-recognize-gender-apartheid-as-crime-against-humanity/
  58. Gender Apartheid Brief – Issue 2 | Malala Fund, Zugriff am Juli 2, 2026, https://malala.org/news-and-voices/gender-apartheid-brief-issue-2I
  59. Michigan Law Conference Explores International Law Strategies to Fight Gender Apartheid, Zugriff am Juli 2, 2026, https://michigan.law.umich.edu/news/michigan-law-conference-explores-international-law-strategies-fight-gender-apartheid
  60. The International Obligation to Counter Gender Apartheid in Afghanistan, Zugriff am Juli 2, 2026, https://hrlr.law.columbia.edu/hrlr/the-international-obligation-to-counter-gender-apartheid-in-afghanistan/
  61. UN Security Council Briefing on Afghanistan by Karima Bennoune, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.womenpeacesecurity.org/resource/un-security-council-briefing-afghanistan-karima-bennoune/
  62. Dr. Pooyan Tamimi Arab – Utrecht University, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.uu.nl/staff/PTamimiArab
  63. The secular-religious divide in Iran: An analysis of GAMAAN’s online surveys – Utrecht University – UU Research Portal, Zugriff am Juli 2, 2026, https://research-portal.uu.nl/en/publications/the-secular-religious-divide-in-iran-an-analysis-of-gamaans-onlin/
  64. Academia – Gamaan, Zugriff am Juli 2, 2026, https://gamaan.org/academic-activities-and-publications/
  65. Gamaan – The Group for Analyzing and Measuring Attitudes in IRAN, Zugriff am Juli 2, 2026, https://gamaan.org/
  66. Iran’s secular shift: New survey reveals huge changes in religious beliefs – Tilburg University Research Portal, Zugriff am Juli 2, 2026, https://research.tilburguniversity.edu/en/publications/irans-secular-shift-new-survey-reveals-huge-changes-in-religious-/
  67. Survey Reports – Gamaan, Zugriff am Juli 2, 2026, https://gamaan.org/survey-reports/
  68. Holy irony: how a theocracy secularized Iran, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.iranintl.com/en/202512086863
  69. “Research on secularisation in Iran is also inspiring for us in the Netherlands” – News – Utrecht University, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.uu.nl/en/news/research-on-secularisation-in-iran-is-also-inspiring-for-us-in-the-netherlands
  70. Amid War and Persecution, Iran’s Christian Community Quietly Grows – The Washington Stand, Zugriff am Juli 2, 2026, https://washingtonstand.com/article/amid-war-and-persecution-irans-christian-community-quietly-grows
  71. Bilingual Lecture Series: Pooyan Tamimi Arab – Near Eastern Languages & Cultures – UCLA, Zugriff am Juli 2, 2026, https://nelc.ucla.edu/event/bilingual-lecture-series-pooyan-tamimi-arab/
  72. Lustration in Eastern Europe: The Key to Breaking Free from Russian Influence – DTIC, Zugriff am Juli 2, 2026, https://apps.dtic.mil/sti/trecms/pdf/AD1200358.pdf
  73. Amnesty or Impunity? A Preliminary Critique of the Report of the Truth and Reconciliation Commission of South Africa (TRC) | Request PDF – ResearchGate, Zugriff am Juli 2, 2026, https://www.researchgate.net/publication/236781521_Amnesty_or_Impunity_A_Preliminary_Critique_of_the_Report_of_the_Truth_and_Reconciliation_Commission_of_South_Africa_TRC